Ulica Grodzka w Bydgoszczy

Skocz do: nawigacji, szukaj
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Nowa zabudowa przy ul. Mostowej widoczna od ul. Grodzkiej
Ul. Grodzka – widok na zachód
Ul. Grodzka – widok na wschód
Budynek Seminarium Diecezji Bydgoskiej przy ul. Grodzkiej
Makieta zamku bydgoskiego stojąca przy ulicy

Ulica Grodzka w Bydgoszczy - ulica na terenie miasta lokacyjnego Bydgoszczy.

Położenie

Ulica znajduje się w północnej części Starego Miasta. Rozciąga się wzdłuż nabrzeża Brdy, na kierunku wschód-zachód, od ul. Bernardyńskiej do ul. ks. Tadeusza Malczewskiego. Jej długość wynosi ok. 430 m.

Historia

Ulica Grodzka została wytyczona w połowie XIV wieku podczas kształtowania bydgoskiego miasta lokacyjnego.

Wnioski z badań archeologicznych

Ulica w swej części wschodniej przebiega przez obszar najstarszego bydgoskiego zespołu osadniczego, który obejmuje wczesnośredniowieczny gród kasztelański oraz XIV-wieczny zamek Kazimierza Wielkiego. W związku z tym prowadzono tu liczne wykopaliska archeologiczne, zintensyfikowane od lat 90. XX wieku, które dostarczyły olbrzymiej ilości informacji dotyczących różnych aspektów rozwoju i funkcjonowania zespołu osadniczego Bydgoszczy.

W rejonie ulicy Grodzkiej, między ul. Przy Zamczysku, a Bernardyńską w XI-XIV wieku znajdował się gród bydgoski. Pierwsze kompleksowe badania archeologiczne przeprowadzone w latach 90. XX w. doprowadziły do odkrycia na dużą skalę reliktów związanych z pierwszymi, wczesnomiejskimi dziejami Bydgoszczy. Stwierdzono, że zespół grodowy był zbudowany na wyspie utworzonej przez meandrującą Brdę. Składał się z dwóch członów ufortyfikowanych głównie od strony północnej. W strefie wschodniej odsłonięto zwartą zabudowę wnętrza grodu, na którą składały się budynki mieszkalne i gospodarcze, wykonane w konstrukcji zrębowej, połączone ulicami moszczonymi drewnem. W części południowej, na brzegu starorzecza, odsłonięto drewniane konstrukcje przystani rzecznej. Zachodnią część wyspy zajmował gródek obwiedziony dookolnym wałem. System fortyfikacji datowany dendrochronologicznie określono na lata 1037-1038[1].

Kolejne prace wykopaliskowe w granicach wczesnośredniowiecznego zespołu grodowego podjęto w 2007 r. w związku z budową hotelu Holiday Inn u zbiegu ulicy Grodzkiej i Bernardyńskiej. W wyniku przeprowadzonych prac odkryto i zadokumentowano fragment południowo-wschodniej części zespołu grodowego, uzupełniając w istotny sposób wcześniejsze ustalenia. Odsłonięto między innymi drewniane relikty budynków zrębowych, ulic moszczonych drewnem oraz umocnienia nabrzeża. Najbardziej imponującym elementem odkrytym podczas badań były relikty wału drewniano-ziemno-kamiennego o zachowanej strukturze. Planowana jest prezentacja elementów wczesnośredniowiecznego grodu w skansenie na terenie hotelu[1].

Dodatkowym, ciekawym odkryciem związanym z dziejami tej części ulicy Grodzkiej jest odsłonięcie w wykopie instalacyjnym reliktów kamiennych fundamentów średniowiecznego zamku, prawdopodobnie narożnika muru obwodowego fortecy. Kamienny fundament opierał się na drewnianych konstrukcjach wału obronnego wczesnośredniowiecznego grodu kasztelańskiego[1].

Prace archeologiczne przeprowadzono również w środkowej części ulicy. W wykopie u zbiegu ulic Grodzkiej i Podwale odkryto drewniane legary i pale o przebiegu w kierunku NE-SW, interpretowane jako pozostałości moszczonej drewnem nawierzchni ul. Krętej[2]. Z kolei w narożniku ul. Grodzkiej i Mostowej odkryto kilka poziomów zabudowy drewnianej i murowanej. Stwierdzono tu ślady domów drewnianych datowanych dendrochronologicznie na II połowę XIV wieku, zabudowy szachulcowej i murowanej z XV-XVIII wieku oraz budynków XIX-wiecznych. W trakcie badań wykopaliskowych wydobyto tysiące zabytków związanych z kulturą materialną dawnych mieszkańców[3].

Okres staropolski

W okresie do 1772 r. ulica Grodzka była głównym traktem przebiegajacym na północnym obrzeżu miasta lokacyjnego. Łączyła ona kościół farny z Bramą Grodzką prowadzącą na zamek starościński. W XV-XVI wieku na zachodnim krańcu ulicy wybudowano most farny, usytuowany na jazie rzecznym, który łączył Wyspę Menniczą (wschodnią część Wyspy Młyńskiej) z miastem. Po zaprzestaniu produkcji monet w mennicy w końcu XVII wieku, most ten został przekształcony w kładkę i z czasem rozebrany.

Z rekonstrukcji przestrzennych dawnego miasta Bydgoszczy wynika, że po południowej stronie ulicy ciągnęły się posesje zabudowane domami i kamienicami, zaś po stronie północnej obszary wykorzystywane gospodarczo: zespoły spichlerzy i nabrzeża portowe. W zachodniej części ulicy, wokół kościoła farnego do końca XVIII wieku istniał miejski cmentarz.

Łaźnia miejska

W okresie staropolskim zachodnia część ulicy nosiła nazwę „Łaziennej” (Badegasse) od miejskiej łaźni usytuowanej w tym rejonie. 21 czerwca 1549 roku starosta bydgoski Andrzej Kościelecki oraz wójt i Rada Miejska zawarli kontrakt z łaziebnikiem Tomaszem na zbudowanie łaźni dla mieszkańców Bydgoszczy. Powstała ona kosztem 216 złotych polskich na nabrzeżu Brdy, prawdopodobnie w zachodniej części dzisiejszej ulicy Grodzkiej. Z braku wiarygodnych źródeł, dokładna lokalizacja obiektu nie jest znana. W 1573 r. starosta i wójt bydgoski Jan Kościelecki zezwolił Radzie Miejskiej na generalny remont zdewastowanej łaźni miejskiej. Przedsięwzięcie zostało wykonane kosztem 230 zł polskich. Wynika z tego, że obywatele miasta wywierali nacisk na wójta, by ponownie, dla celów higienicznych, urządzić miejsce kąpieli. Dyskusyjna jest natomiast sprawa lokalizacji. Kolejna wzmianka na temat łaźni pochodzi z roku 1717. Domniemywać należy, że przez cały ten czas były czynne również mniejsze łaźnie, w których można było zadbać czystość ciała[4].

Brama Grodzka

Wschodnia część dzisiejszej ulicy Grodzkiej do 1772 r. nosiła nazwę „Zamkowej”. Nazwa ta nawiązywała do sąsiadującego z miastem zamku starościńskiego, do którego ulica właśnie prowadziła. Między miastem, a zamkiem wznosił się parkan lub też wał ziemny, w którym u wylotu ulicy znajdowała się furta zwana „bramką” (portula) lub Bramą Grodzką (Porta Castriensis). Nie miała ona większego znaczenia militarnego, a jedynie komunikacyjne umożliwiając połączenie między miastem, a zamkiem. Brama ta jest poświadczona wyłącznie przez źródła pisane, nie natrafiono natomiast na jej pozostałości w czasie badań archeologicznych. Za bramką znajdował się most nad fosą zamkową. Na podstawie planów Dahlberga (1657), Gretha (1774), Steermanna (1789) oraz Lindnera (1800) można określić, że Bramka znajdowała się w rejonie dzisiejszego zbiegu ulic Grodzkiej i Podwale, przed obecnym budynkiem nr 16 (d. Teatr Kameralny), zaś most zamkowy między obecnym Pałacykiem Lloyda, a budynkiem Seminarium. Brama Grodzka, podobnie jak zamek została zniszczona w czasie potopu szwedzkiego i później nie odbudowana. Na XVIII-wiecznych źródłach kartograficznych obiekt ten nie został już zaznaczony[2].

Okres zaboru pruskiego

Na szczegółowym planie zabudowy miasta, sporządzonym przez pruskiego geometrę Gretha w 1774 r., posesje wzdłuż ulicy zajęte są częściowo przez istniejącą w tym czasie zabudowę. W części zachodniej ulica przebiegała przy ogrodzeniu cmentarza poprzez most farny na Wyspę Menniczą. Z kolei po stronie wschodniej nie istniała już nawodniona fosa zamkowa. Za fosą ulica Grodzka przechodziła w ścieżkę i wiodła do budynku rafinerii cukru trzcinowego. Na planie Lindnera z 1800 r. widoczne są zbudowane w latach 1775-1800 spichrze miejskie na nabrzeżu Brdy, zaś ulica na wschód od Rybiego Rynku przechodzi w polną drogę prowadzącą między ruinami zamku, a rafinerią cukru.

Ciągłe pierzeje kamienic i spichlerzy w części zachodniej widoczne są na planie miasta z 1834 r. Z kolei od połowy XIX w. nie ma już mostu farnego, a ulica Grodzka kończy się na zachodzie na ul. ks. Tadeusza Malczewskiego. Wygląd podobny do dzisiejszego ulica posiada dopiero na planie miasta z 1876 r., kiedy to dochodzi ona na wschodzie do nowo wytyczonej ul. Bernardyńskiej.

W II połowie XIX w. wzdłuż ulicy powstały nowe budynki, m.in. budynek szkoły realnej (1858) i pałacyk Lloyda (1884), oba postawione na zniwelowanej i osuszonej fosie zamkowej. Najbardziej reprezentacyjne kamienice występowały na styku z ul. Mostową. Były to „Dom Jachmanna” (1838) z zawieszoną nad Brdą kawiarnią „Bristol” oraz „Dom Fryderyka” (1902) z restauracją „Piwnica Fryderykowska”, domem towarowym i apartamentami, autorstwa budowniczego Józefa Święcickiego[5].

Na początku XX wieku, w miejscu dawnego wzgórza zamkowego zbudowano świątynię pw. św. Krzyża, która do 1945 r. odgrywała rolę miejskiej fary ewangelickiej, zaś później stała się kościołem jezuitów[6]. W tym czasie wytyczono wzdłuż niej ul. Przy Zamczysku, łączącą się z ul. Grodzką i Placem Kościeleckich.

Wyburzenia w czasie okupacji hitlerowskiej

W 1940 r. na skutek zarządzenia hitlerowskich władz okupacyjnych, wyburzono okazałe kamienice narożne w pobliżu ul. Mostowej oraz spichlerz nad Brdą.

Okres powojenny

W 1960 r. spaliły się dwa szachulcowe spichlerze na Rybim Rynku. W 1973 r. w pobliżu skrzyżowania z ul. Mostową urządzono fontannę oraz zielony skwer[7]. Zagospodarowana w ten sposób działka została sprzedana w 2005 r. pod zabudowę, która miała rozpocząć odtwarzanie dawnej pierzei wschodniej ulicy Mostowej. Północny fragment tej pierzei został odbudowany w latach 2006-2007. Na lata 2011-2013 planowana jest odbudowa kolejnego fragmentu wschodniej pierzei ulicy Mostowej i związane z tym odtworzenie ulicy Jatki, łączącej się z ul. Grodzką.

Po 1990 r. przy ulicy powstały wyróżniające się budynki nowoczesne. Są to zbudowane w latach 1996-1998 „szklane spichrze”, uznawane na ikonę architektury nadrzecznej oraz wzniesiony w latach 2008-2010 na wschodnim krańcu ulicy czterogwiazdkowy hotel Hollday Inn. Modernizacja nawierzchni ulicy została ujęta w Planie Rewitalizacji Bydgoszczy[8].

Nazwy

Ulica w przekroju historycznym posiadała następujące nazwy[6]:

Nazwa ulicy nawiązuje do zamku bydgoskiego, zbudowanego w połowie XIV wieku z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Zlokalizowano go na dawnej wyspie grodowej, sąsiadującej od wschodu z nowo lokowanym miastem.

Zabudowa

Zabudowa ulicy Grodzkiej jest bardzo zróżnicowana. Poza fragmentem w zachodniej części, nie ma zabudowy pierzejowej. Przy ulicy znajduje się zabytkowy zespół spichrzy miejskich z końca XVIII wieku, jak również stylizowane biurowce, które stały się ikoną architektury polskiej. Wśród zabytków można również wymienić: XIX-wieczny budynek szkolny, w którym mieści się obecnie Seminarium Duchowne, budynek poprzemysłowy rafinerii cukru trzcinowego z końca XVIII wieku, pałacyk Lloyda i kilka innych. Kluczowym zabytkiem stojącym w sąsiedztwie ulicy były stojące do 1895 r. ruiny zamku bydgoskiego. Obecnie o jego istnieniu przypomina makieta zamku, stojąca przy biurowcu BRE Banku.

Niektóre obiekty przy ulicy Grodzkiej

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Dygaszewicz Elżbieta: Skrawki wykopanej historii. [w.] Kalendarz Bydgoski 2010
  2. ↑ 2,0 2,1 Grochowski Robert. Bramy, wały i fortyfikacje bastionowe dawnej Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002
  3. ↑ Siwiak Wojciech: Wykopaliska archeologiczne przy ulicy Mostowej 4. [w.] Kronika Bydgoska XXVIII 2006. Bydgoszcz 2007
  4. ↑ Czajkowski Edmund: Łaźnia miejska. [w.] Kalendarz Bydgoski 1988
  5. ↑ Derenda Jerzy red.: Piękna stara Bydgoszcz. Tom I z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-916178-0-7, 978-83-916178-0-9, 83-916178-5-8, 978-83-916178-5-4, 83-916178-1-5, 978-83-916178-1-6
  6. ↑ 6,0 6,1 Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997
  7. ↑ Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996
  8. ↑ http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100616/BYDGOSZCZ01/429392914 dostęp 30-09-2010
  9. ↑ Bartowski Krzysztof, Winter Piotr. Historia „pałacyku” przy ul. Grodzkiej 17, dawnej siedziby Lloyda Bydgoskiego. In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu - zeszyt 2. Bydgoszcz 1997
  10. ↑ Parucka Krystyna. Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. „Tifen” Krystyna Parucka. Bydgoszcz 2008. ISBN 978-83-927191-0-6
  11. ↑ Winter Piotr: Klasycystyczny budynek przy ul. Grodzkiej 25. [w.] Kronika Bydgoska XIV 1992. Bydgoszcz 1993

Zobacz też

Bibliografia

  • Derenda Jerzy red.: Piękna stara Bydgoszcz. Tom I z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-916178-0-7, 978-83-916178-0-9, 83-916178-5-8, 978-83-916178-5-4, 83-916178-1-5, 978-83-916178-1-6
  • Umiński, Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy” Bydgoszcz 1996