Towarzystwo Upiększania Miasta – stowarzyszenie (niem. Verschönerungs – Verein zu Bromberg) istniejące w latach 1832–1898, poświęcone powiększaniu estetyki miasta Bydgoszczy; protoplasta Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy.

Historia

Towarzystwo zostało założone 30 września 1832 staraniem prezydenta Regencji bydgoskiej, Honorowego Obywatela Bydgoszczy – Carla Christiana Ferdinanda von Wissmanna. On też został pierwszym prezesem organizacji. We władzach Towarzystwa udzielali się także nadburmistrzowie Bydgoszczy, a członkami zarządu byli Niemcy i Polacy.

Celem Towarzystwa było upiększanie miasta, usunięcie brudu i bałaganu w mieście oraz budowa dróg i gmachów użyteczności publicznej. Estetyczny wygląd miasta łączono z zadrzewieniem ulic, zakładaniem parków, ogrodów i ogródków przydomowych. Towarzystwo miało duże zasługi w upiększaniu, zadrzewianiu i zakrzewianiu ulic, skwerów oraz placów. Było to pierwsze stowarzyszenie tego typu na ziemiach polskich. Na jego wzór, po kilku latach zaczęły powstawać podobne towarzystwa w innych miastach, m.in. w Poznaniu.

Wśród przewodniczących Towarzystwa wyróżniał się Carl von Wissmann (zm. 1841) oraz jego następcy, prezydenci Regencji bydgoskiej – Hans von Schleinitz, Julius von Schleinitz oraz aktywny w zadrzewianiu ulic i inicjator nowych parków – Johann Naumann. Wśród członków organizacji nie brak było także bydgoszczan pochodzenia polskiego i przedstawicieli polskich rodów ziemiańskich, m.in. Czapskich z Bydgoszczy, Skórzewskich z Lubostronia, Potulickich z Potulic i Brzezińskich z Samostrzela.

Towarzystwo Upiększania Miasta skupiało w szczycie swojej działalności ok. 180 członków. Organizacja ta wykazała wiele inwencji i troski o kształtowanie zieleni municypalnej według europejskich wzorców. Program jego działalności uwzględniał konieczność posługiwania się wiedzą przyrodniczą i ekonomią w rozwoju przestrzennym i gospodarce komunalnej.

Z Towarzystwem współpracował Peter Joseph Lenné, znany berliński specjalista z zakresu sztuki ogrodniczej, dyrektor ogrodów w Poczdamie i tamtejszej szkoły ogrodniczej (niem. Königlichen Gartner – Lehranstalt zu Schöneberg und Podsdam). Został on honorowym członkiem bydgoskiego Towarzystwa Upiększania Miasta. Ze szkoły Lennego wyszedł Johann Larass (1820–1893), inżynier budowy ogrodów, od 1864 roku mieszkający w Bydgoszczy. Zaprojektował on kilkaset ogrodów i dekoracji urbanistycznych w Prusach Zachodnich i Prusach Wschodnich oraz w Bydgoszczy. Za niektóre z nich otrzymał pierwsze nagrody na konkursach w Szczecinie (1865) i w Paryżu (1867). Działalność Johanna Larassa w Bydgoszczy kontynuowali jego synowie Georg (ur. 1855) i Ernst (1866–1942). Ten ostatni był między innymi autorem projektów zieleni przy obecnym Placu Wolności, gdzie umieszczono pomnik cesarza Wilhelma I oraz projektów ogrodów, których właścicielami byli znani fabrykanci bydgoscy Conrad Franke (1865–1917) i Wilhelm Blumwe (1853–1903).

Na skutek trudności finansowych, organizacyjnych i wykonawczych Towarzystwo Upiększania Miasta rozwiązało się w roku 1898. Na jego miejsce zorganizowano wówczas „Ogrodnictwo Miejskie” z siedzibą przy ulicy Kujawskiej 36, prowadzone przez magistrat. Kierownikiem Ogrodów Miejskich był inż. Conrad Neumann, zamieszkały w willi, która znajduje się w parku Kazimierza Wielkiego.

W 1923 roku miłośnicy miasta utworzyli Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, które kontynuowało cele Towarzystwa Upiększania Miasta, a ponadto zajęło się krzewieniem tradycji i kultury Bydgoszczy w regionie, w kraju i za granicą.

Zasługi Towarzystwa w zadrzewianiu miasta

Do czasu założenia Towarzystwa Upiększania Miasta, w Bydgoszczy znajdowało się kilka skupisk zieleni, położonych poza murami miasta. Były to przede wszystkim ogrody konwentów zakonnych: karmelitów (na przedmieściu Gdańskim, od XVI wieku), bernardynów (na przedmieściu Kujawskim, od XVII wieku) i klarysek (na przedmieściu Gdańskim, od XVII w.) Ok. 6 ha mierzył także ogród należący do folwarku Grodztwo, a pierścień zieleni wokół miasta tworzyły ogrody prywatne, w tym największy z nich ogród Czapskich na przedmieściu Kujawskim.

Planowe i systematyczne zadrzewianie ulic rozpoczęto od czasów powstania Bydgoskiego Towarzystwa Upiększania Miasta. Nie dotyczyło to jednak plant nad śluzami, zadrzewianych już od początku XIX wieku, Wyspy Młyńskiej, Wyspy św. Barbary, cmentarzy i kilku skwerów. Efekty pracy Towarzystwa były bardzo owocne. W okresie pierwszych 20 lat uporządkowano i zadrzewiono Wzgórze Dąbrowskiego, założono park Strzelniczy, zadrzewiono wiele ulic. Dużym osiągnięciem było zagospodarowanie i zadrzewienie pięciokilometrowego obszaru wzdłuż Kanału Bydgoskiego, gdzie urządzono m.in. kilka alei spacerowych oraz ogólnomiejski park rozrywki. W 1835 r. istniejący w sąsiedztwie kościoła klarysek dawny ogród klasztorny przekształcono w park Regencyjny, a w kolejnych dziesięcioleciach stopniowo go upiększano i rozbudowywano. Założono również park Miejski (w miejscu obecnego budynku NOT) oraz zagospodarowano zielenią parkową Zbocze Bydgoskie od ul. Seminaryjnej do ul. Kujawskiej.

W celu łatwiejszego i tańszego nabycia młodych drzew i krzewów, potrzebnych do zadrzewiania dróg i placów, Towarzystwo założyło w 1835 roku Bydgoską Szkółkę Ogrodniczą. Do tego czasu kupowano materiał w państwowej szkółce drzew w Poczdamie. Szkółka mieściła się na terenie dzisiejszego placu Wolności i sięgała aż do ulicy Krasińskiego i Gimnazjalnej. Założycielem i pierwszym kierownikiem był Barthold, ale po dwóch latach, kierownictwo szkółki przejął mistrz sztuki ogrodniczej – Miastkowski. Szkółka okresowo obejmowała 10 mórg (2,5 ha), ale już w roku 1859 część ziemi przekazano na powiększenie placu Wolności. Jeszcze w 1872 r. szkółka była czynna na obszarze trzech mórg, ale powoli przenoszono ją na tereny między II i III śluzą, na tzw. Bielany.

W latach 1833–1836 z inicjatywy Towarzystwa zadrzewiono 25 ulic, znajdujących się poza Starym Miastem. W końcu lat 30. XIX wieku przed Bramą Poznańską założono planty lipy drobnolistnej, a wzdłuż ulicy Poznańskiej nasadzono topole czarne – piramidalne oraz klony. Ulicę Marszałka Focha obsadzono klonem pospolitym; w roku 1840 rosło tam 136 drzew. W latach 1840–1850 obsadzono kasztanowcem, lipą drobnolistną oraz leszczyną drzewiastą ulicę Jagiellońską. W tym czasie u zbiegu ulic Gdańskiej i Jagiellońskiej rosło już kilkanaście kasztanowców.

Kolejne prace ogrodnicze wykonano przy wytyczonym w 1838 roku Nowym Rynku. W jego obrębie znalazło się 30 drzew lipy drobnolistnej. Z kolei w 1860 roku wykonano planty z kasztanowców na obecnym placu Kościeleckich oraz zadrzewiono ulicę Warmińskiego.

W 1865 roku po obu stronach ulicy Dworcowej – od dworca do ulicy Jana Matejki – nasadzono 162 klony pospolite. Tym samym gatunkiem drzew upiększono w roku 1866 ulicę Śniadeckich. Wiele prac zadrzewieniowych wykonano przy nowo wytyczanych ulicach bydgoskiego Śródmieścia, w II połowie XIX w. Dotyczyło to m.in. ulic: Trzeciego Maja, Moczyńskiego, Królowej Jadwigi, Artyleryjskiej, Powstańców Warszawy, Placu Piastowskiego i wielu innych.

Zadrzewiano także aleje w południowej części miasta: ul. Bernardyńską, Szubińską, Stromą, Seminaryjną i Lubelską, a w 1870 roku wzdłuż ul. Toruńskiej (do Strzelnicy) powstała aleja lip nazwana na wzór alei Unter den Linden w Berlinie. Pozostałości drzew posadzonych przez Towarzystwo znajdują się do dzisiaj m.in. wzdłuż ul. Tamka prowadzącej od ulicy Marszałka Focha na Wyspę Młyńską. W 1867 roku nasadzono przy niej klony pospolite, a w 1890 roku kasztanowce.

Efektem działalności Towarzystwa Upiększania Miasta i późniejszej deputacji ogrodów miejskich było uznanie Bydgoszczy w okresie międzywojennym obok Warszawy i Katowic za najbardziej zielone miasto w Polsce.

Zobacz też

• Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy
• Parki i tereny leśne w Bydgoszczy
• Pomniki przyrody w Bydgoszczy

Bibliografia

1. Marek Badtke: Zielone miasto Bydgoszcz. Wydawnictwa Regionalne „Eko-Bad”. ISBN 13 978-83-923761-0-1. 
2. Rajmund Kuczma: Zieleń w dawnej Bydgoszczy. Bydgoszcz: Instytut Wydawniczy „Świadectwo”, 1995. 
3. Kutta Janusz: Miasto ogrodów i kwiatów. Przyczynek do historii zieleni w Bydgoszczy. W: Przyroda Bydgoszczy. Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2004. ISBN 83-7096-531-8.