Szwederowo (osiedle w Bydgoszczy)

Skocz do: nawigacji, szukaj

Bloki na Szwederowie Status osiedle Założono XVI-XVIII W granicach Bydgoszczy 1920 Strefa numeracyjna 0-52 Tablice rejestracyjne CB Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Ulica Orla
Budynek dawnej łaźni miejskiej
Pierwszy kościół katolicki na Szwederowie pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy - zbudowany w okresie międzywojennym
Pomnik Marii Konopnickiej na Szwederowie
Krzyż-pomnik na Szwederowie
Park im. gen. Henryka Dąbrowskiego
Zabytkowa wieża ciśnień
Pomnik poległych we wrześniu 1939 r.
Dom Sierot ufundowany w 1901 r. przez Heinricha Dietza

Szwederowo - osiedle w Bydgoszczy położone w południowej części miasta.

Historia

Okres staropolski

Dawniejsze opracowania lokalizują w Bydgoszczy dwa grodziska. Pierwsze to gród bydgoski, na zgliszczach którego powstał w XIV w. zamek bydgoski. Drugie grodzisko lokalizowano na terenie dzisiejszego Szwederowa. Jednakże nowsze badania archeologiczne nie potwierdziły tej hipotezy.

Szwederowo jako osada pojawiła się na kartach historii w początkach XVI w. jako wieś podlegająca parafii bydgoskiej. W czasie potopu szwedzkiego stacjonowały w niej oddziały szwedzkie, od czego prawdopodobnie pochodzi późniejsza nazwa gminy. Widok Bydgoszczy ze wzgórz Szwederowa przedstawił szwedzki inżynier wojskowy Erik Dahlbergh i do dnia dzisiejszego stanowi on jeden z najstarszych i najcenniejszych wizerunków miasta.

W początkach XVIII w. Szwederowo było folwarkiem miejskim dającym rocznie około 100 zł czynszu, co plasowało go pośrodku przedziału dochodów folwarków bydgoskich.

Okres pruski 1774-1920

Po przejściu Bydgoszczy pod władzę Królestwa Prus, władze miejskie oddały folwark Szwederowo w wieczystą dzierżawę wyższym urzędnikom pruskim. W celu uzyskania odpowiednich dochodów dokonali oni parcelacji swych nieruchomości, powodując powstanie na tym obszarze w latach 1818-1860 ponad 160 nowych gospodarstw. Na działkach osiedlali się rzemieślnicy realizując nowe zabudowania[1].

W XIX w. liczba mieszkańców tego osiedla kilkakrotnie wzrosła. Miało to związek z rozwojem przemysłowym Bydgoszczy. W następstwie napływu niewykwalifikowanej siły roboczej poszukującej zatrudnienia w przemyśle zamożni właściciele nieruchomości rozpoczęli wznoszenie większych domów czynszowych. W 1867 r. do Bydgoszczy włączono obszar rozparcelowanego i najwcześniej zabudowanego folwarku Nowy Dwór, którego nazwa utrwaliła się w istniejącej do dziś ulicy Nowodworskiej. Pomimo organicznych związków z Bydgoszczą, Szwederowo, podobnie jak sąsiednie osady podmiejskie o zabudowie miejskiej (Małe Bartodzieje, Okole, Wilczak) stanowiło odrębną gminę poza obszarem administracyjnym miasta, co wpłynęło na jego chaotyczny rozwój przestrzenny. Wielokrotne próby inkorporacji do miasta do końca władztwa pruskiego nie zostały zrealizowane[1].

W latach 1870-1910 wytyczono na Szwederowie bezplanowo ulice, które zabudowano w większości parterowymi i jednopiętrowymi murowanymi lub drewnianymi domami. Szwederowo w sposób naturalny stało się osiedlem robotniczym. Stanowiło ono główne skupisko ludności polskiej (51%) i katolickiej, podczas gdy, według tendencyjnie zaniżanych statystyk niemieckich z 1910. ludność polska w centrum Bydgoszczy stanowiła jedynie 16,2%[1].

Wraz z rozwojem liczby mieszkańców wzrastał także standard życia. W 1897 roku podłączono osiedle do miejskiej sieci gazowej.

Okres międzywojenny 1920-1939

Po pierwszej wojnie światowej Bydgoszcz wróciła do Polski. Dla Szwederowa był to moment przełomowy ponieważ 1 kwietnia 1920 roku weszło ono w administracyjny obręb Bydgoszczy. Również w tym okresie nastąpił wzrost liczby ludności dzielnicy, która zachowała swój robotniczy charakter.

Poza kilkoma wyjątkami w okresie międzywojnia Szwederowo było osiedlem ubogim, o zabudowie małomiasteczkowej czy wręcz wiejskiej. Co prawda w latach 20. opracowano w Bydgoszczy plan zagospodarowania przestrzennego, który zakładał dla Szwederowa budowę rynku wraz z kramami oraz nowych domów mieszkalnych. Ze względu na brak środków te prace posuwały się powoli. W latach 1926-1928 zbudowano świątynię Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, w 1927 Browar Bydgoski, a w 1928 Łaźnię Miejską. Poza tym działały dwie szkoły (ewangelicka i katolicka), przedszkole, dom starców, sierociniec oraz prowizoryczny szpital.

Okres okupacji 1939-1945

W okresie okupacji hitlerowskiej Szwederowo, obok Śródmieścia, było terenem szczególnie brutalnej akcji eksterminacyjnej. Wrzesień 1939 roku naznaczony jest kontrowersyjnymi wydarzeniami tzw. Blutsonntag (Krwawa niedziela). Nocą z 2 na 3 i rankiem 3 września niemieccy dywersanci w mundurach polskiego wojska budzili mieszkańców Szwederowa i Śródmieścia, informując o zbliżających się Niemcach, którzy zamierzają wymordować mieszkańców Bydgoszczy. Wielu mieszkańców dzielnicy w popłochu opuściło miasto.

3 września wojsko polskie weszło do Bydgoszczy od strony Lasu Gdańskiego i zostało zaatakowane przez dywersantów niemieckich, rekrutujących się spośród mniejszości niemieckiej w Bydgoszczy. Jeden z punktów oporu sabotażystów znajdował się na Szwederowie w kościele Marcina Lutra. Wskutek walk kościół spłonął, a intensywne boje toczono także na ulicach Orlej, Bielickiej i Żuławy.

Po ostatecznym zdobyciu Bydgoszczy Niemcy rozpoczęli akcję rozliczania sprawców wcześniejszych wydarzeń. W jednym z raportów niemieckich tak donoszono o Szwederowie:

„Zostałem poinformowany przez rozmaitych Volksdeutschów, że stan niepewności w południowej dzielnicy miasta [Szwederowo] utrzymuje się nadal w dużym stopniu. Szwederowo zostało mi przedstawione jako dzielnica zbrodniarzy, w której mieszkają radykalne elementy (...).”

Na terenie całej Bydgoszczy, w tym i na Szwederowie, Niemcy przeprowadzili obławy i rewizje. W okresie od 5 do końca września 1939 rozstrzelano ok. 300 mieszkańców Szwederowa[1].

Podczas okupacji Szwederowo zostało włączone do sieci policji niemieckiej, ponadto utworzono na terenie tej dzielnicy komórki NSDAP. Niemcy przeprowadzili likwidację cmentarzy przy ulicy Szubińskiej i Wzgórzu Dąbrowskiego. W 1943 roku przy pomocy czołgu niemieckiego zburzono Pomnik – Krzyż obok kościoła Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.

Mieszkańcy Szwederowa brali czynny udział w polskim ruchu oporu. Jedna z komend tego ruchu znajdowała się na Szwederowie. Komendantem był Ludwik Suszyński (ps. „Sowa”). Ruch oporu tak raportował do rządu RP w Londynie:

„W Szwederowie słyszy się prawie wyłącznie język polski.”

Okres powojenny

W 1945 roku Szwederowo wraz z Bydgoszczą wróciło w granice Polski i stało się dzielnicą mieszkaniową.

W obrębie ulicy Nowodworskiej i przyległych zlokalizowano osiedle mieszkaniowe Szwederowo Północ. Wieżowce i budynki pięciokondygnacyjne wznoszone od 1980 r. według projektu arch. inż. Stefna Klajbora zamieszkiwało w 1996 r. ok. 30 tys. osób[1]. W południowej części dzielnicy powstało natomiast osiedle Szwederowo-Południe. Od 1990 r. rozpoczęto zabudowę plombową. W miejsce starych kamienic i domków jednorodzinnych zbudowano wiele nowych bloków mieszkalnych, w tym tzw. osiedle środowisk twórczych na wzgórzu widocznym z ul. Kujawskiej.

Parafia Szwederowo

Powstała ona w 1920 roku, a jej pierwszym administratorem, a następnie proboszczem był ks. Jan Konopczyński.

Początkowo parafia nie miała kościoła. Msze odprawiano pod gołym niebem, lecz proboszcz starał się o jakieś miejsce kultu. Początkowo miały to być baraki w sposób prowizoryczny zaadaptowane do potrzeb wiernych. Ostatecznie wynajęto salę taneczną, z której zrobiono kaplicę.

W 1923 roku zbudowano plebanię. Był to jednopiętrowy budynek przy ul. ks. I. Skorupki 4/5. Później sprzedano starą plebanię i zbudowano obszerny budynek przy kościele. Od 1924 r. Szwederowo ma własny cmentarz, a w 1928 roku wybudowano kościół pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.

Ludzie związani ze Szwederowem

  • ks. Jan Konopczyński – znany działacz społeczny, niepłatny radca miejski, proboszcz parafii Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. W 1939 roku aresztowany przez Niemców i oskarżony o wydawanie broni Polakom. Z braku dowodów zwolniony.
  • Franciszek Grott – nauczyciel ze Szwederowa, autor pamiętnika pt. Moje Szwederowo. Dziennik 1939 – 1945
  • Michał Śledziński - rysownik komiksowy, absolwent Liceum Sztuk Plastycznych w Bydgoszczy, znany głównie dzięki serii komiksowej Osiedle Swoboda

Komunikacja

Przez Szwederowo przejeżdżają autobusy:

53 Glinki BFM - Osiedle Błonie,

55 Morska - Ks. I. Skorupki,

78 Wąbrzeska - Plac Kościeleckich,

64 Morska - Barwna,

66 Wyżyny - Plac Kościeleckich,

69 Os. Błonie - Os. Tatrzańskie

79 Kapuściska - Dworzec PKP (p. Piękną)

79s Kapuściska - Dworzec PKP (p. Stromą)

Przez Szwederowo przejeżdżają tramwaje:

2 Las Gdański - Rondo Kujawskie

Ulice na Szwederowie

  • Zbożowy Rynek
  • Wiatrakowa
  • Wały Jagiellońskie
  • Terasy
  • Aleja Górska
  • Podgórna
  • Orla
  • Na Wzgórze Generała Jana Henryka Dąbrowskiego
  • Filarecka
  • Generała Jana Henryka Dąbrowskiego
  • Stroma
  • Szwedzka
  • Norweska
  • Wincentego Rogali
  • Nowodworska
  • Ugory
  • Stanisława Leszczyńskiego
  • Grodziska
  • Nowa
  • Teofila Lenartowicza
  • Romualda Traugutta
  • Sieroca
  • Antoniego Chołoniewskiego
  • Leona Kruczkowskiego
  • Podhalańska
  • Konopna
  • Ludwika Solskiego
  • Marii Konopnickiej
  • Gabrieli Zapolskiej
  • Elizy Orzeszkowej
  • Jesionowa
  • Lwowska
  • Kujawska
  • Brzozowa
  • Seweryna Goszczyńskiego
  • Tomasza Zana
  • Kazimierza Brodzińskiego
  • Bohdana Zaleskiego
  • Bielicka
  • Tadeusza Czackiego
  • Teofila Gackowskiego
  • Inowrocławska
  • Skrajna
  • Mylna
  • Halicka
  • Sokołów Bydgoskich
  • Ustrzycka
  • Księdza Ignacego Skorupki
  • Piękna
  • Juliusza Kossaka
  • Żuławy
  • Jordanowska
  • Mariacka
  • Szubińska
  • Nowy Rynek
  • Grudziądzka
  • Horodelska
  • Pusta
  • Prosta
  • Gładka

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Umiński, Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy” Bydgoszcz 1996

Zobacz też

Bibliografia

  • Bydgoszcz: 1346 – 1996, red. Krzysztof Stanisławski, Bydgoszcz 1996
  • Bydgoszcz – województwo, red. Lucjan Biliński, Warszawa 1995
  • Bydgoszcz – zarys dziejów, Ryszard Kabaciński, Wojciech Kotowski, Jerzy Wojciak, Bydgoszcz 1980
  • Czasnojc Marek, Bydgoszcz, Szczecin 1995
  • Guldon Zenon, Opisy starostwa bydgoskiego, Bydgoszcz 1966
  • Knop Krzysztof, Parafie bydgoskie, Bydgoszcz 1996
  • Kołodziejczyk Józef, Prawda o „Krwawej Niedzieli Bydgoskiej”: faktomontaż, Bydgoszcz 1945
  • Kwiatkowski Henryk, Z dziejów regionu bydgoskiego: historia i perspektywy, Bydgoszcz 1992
  • Historia Bydgoszczy, red. Marian Biskup, Bydgoszcz 1999 - 2004
  • Mincer Franciszek, Dzieje Bydgoszczy do roku 1806, Zielona Góra 1992
  • Potemski Czesław, Pradzieje Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego, Bydgoszcz 1963