Starostowie bydgoscy

Skocz do: nawigacji, szukaj
Makieta zamku bydgoskiego, stojąca od 2009 r. przy ul. Grodzkiej. Zamek od swych początków, aż do zniszczenia w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego był siedzibą starostów bydgoskich

Starostowie bydgoscy – ziemscy urzędnicy królewscy na ziemi bydgoskiej od XIV wieku do czasu I rozbioru Polski.

Starostwo bydgoskie

Starostwo grodowe bydgoskie ustanowił król Kazimierz Wielki. Siedzibą starosty był zamek do 1656 r., kiedy uległ on ruinie wskutek wojny szwedzkiej, a następnie ratusz miejski.

Struktura władzy starościńskiej w Bydgoszczy ukształtowała się podobnie jak w Wielkopolsce[1]. Starosta był najwyższym urzędnikiem administracyjnym i sądowym. Jego zastępcą był początkowo burgrabia, a później surogator (od 1539 r.) Trzecim zastępcą starosty był pisarz, którego rolą było prowadzenie kancelarii. Z czasem wytworzyła się hierarchia urzędników kancelaryjnych. Zastępcą pisarza był regent, następnie wiceregent, susceptanci oraz woźni.

Starosta bydgoski sprawował w imieniu króla nadzór nad miastem i powierzonym terenem. Miał on obowiązek stać oni na straży interesów panującego. Bronił również interesów gospodarczych swoich poddanych, udzielał pomocy w eksporcie towarów (zwłaszcza drogą wodną do Gdańska). Obok urzędu starosty funkcjonował sąd grodzki. Nie zachowały się księgi grodzkie bydgoskie, ale odnotowano ślady działalności bydgoskiego sądu oraz wzmianki o urzędnikach sądowych.

Obszar starostwa bydgoskiego został ukształtowany w II połowie XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego, a następnie w okresie, gdy terytorium bydgoskie stanowiło lenno Królestwa Polskiego:

Okres panowania książąt lenników przyczynił się również do rozbudowy bydgoskich urzędów ziemskich.

Wyodrębnione ostatecznie na przełomie XIV i XV wieku bydgoskie starostwo grodowe obejmowało obszar podobny do dzisiejszego powiatu bydgoskiego: od Koronowa po Solec Kujawski, Barcin i Łabiszyn. W skład starostwa wchodziły trzy miasta królewskie: Bydgoszcz, Fordon i Solec oraz jedno kościelne – Koronowo. Miasta szlacheckie: Łabiszyn i Barcin znajdowały się na granicy starostwa bydgoskiego oraz kcyńskiego i gnieźnieńskiego. Naturalną granicą terytorium starostwa była na wschodzie Wisła, na zachodzie Noteć oraz rynna jezior byszewskich. Północna granica starostwa wytyczona w 1349 r. w rokowaniach Kazimierza Wielkiego z Krzyżakami aż do końca okresu staropolskiego była granicą Kujaw oraz Prus Zakonnych, potem Królewskich[2]. W skład ziem, którymi zarządzał starosta oprócz obszarów dawnej kasztelanii bydgoskiej i wyszogrodzkiej wchodziło również tzw. terytorium tuczeńskie, obecnie w powiecie inowrocławskim.

W 1392 r. król Władysław Jagiełło włączył starostwo bydgoskie na prawach powiatu do nowo kształtowanego województwa inowrocławskiego

Na początku XVII wieku[3] na terenie starostwa zostało wyodrębnione starostwo niegrodowe w Solcu (Kujawskim). Jednak w dalszym ciągu w zakresie spraw policyjnych oraz jurysdykcji Solec podlegał starostwu bydgoskiemu[4].

Uposażenie

Dochody starostwa bydgoskiego w XVI-XVII wieku, pochodzące z użytkowania dóbr ziemskich do niego należących, były stosunkowo wysokie i przekraczały dochody większości starostw w Wielkopolsce i na Kujawach[5]. Wynikała z tego dość duża atrakcyjność tego urzędu dla osób znajdujących się w otoczeniu dworu królewskiego.

Przyczyną tego stanu rzeczy było przejęcie na początku XV wieku przez króla Władysława Jagiełłę wójtostwa bydgoskiego i wcielenie jego dóbr do majątku miejscowego starostwa. Nastąpiło to być może w formie konfiskaty po wojnie polsko-krzyżackiej 1409-1410 r., wykupu lub też pozyskania wskutek bezpotomnej śmierci dziedzicznego wójta[6].

W 1600 r. roczne dochody wójtostwa (związanego z urzędem starościńskim) oszacowano na ponad 6 tys. złotych polskich[5]. Źródłem największych wpływów były opłaty dzierżawne z czterech młynów i tartaku w mieście, trzech młynów poza miastem oraz sumy uzyskiwane ze sprzedaży łowionych przy jazach młyńskich łososi. W 1511 r. starosta bydgoski Andrzej Kościelecki uzyskał ponadto zgodę króla na wykup cła rzecznego w Bydgoszczy. Starostom przysługiwały także dochody z miast (Fordon), wsi i folwarków na terenie patrymonium miejskiego oraz czynsze z placów, bud i jatek.

Dopiero w 1690 r., gdy wójtostwo bydgoskie nabył na własność starosta bydgoski Franciszek Gałecki[7], zostało ono odłączone od starostwa i przeszło w dziedziczenie rodu Gałeckich[7].

Przegląd starostów bydgoskich

Wielki kanclerz koronny Jerzy Ossoliński (1595-1650) – najsłynniejszy bydgoski starosta

Starostami bydgoskimi bywało wiele znanych osobistości, związanych z dworem królewskim. Wśród bardziej znanych można wymienić wybitnego rycerza Janusza Brzozogłowego (1410-1425), który zasłynął ze śmiałych wypadów na terytorium krzyżackie podczas wojen Polski z zakonem oraz działalności na rzecz interesów Bydgoszczy. Kolejny starosta bydgoski z okresu wojen polsko-krzyżackich rycerz Dobiesław Puchała (1430-1441) zasłynął z rajdu wojennego na ziemie krzyżackie, podczas którego w dwa dni dotarł do Bałtyku.

Następnie przez półtora wieku na starostwie bydgoskim panował ród Kościeleckich. Spośród przedstawicieli rodu, którzy panowali na bydgoskim zamku wyróżniło się kilka postaci. Pierwszy starosta z rodu – Jan Kościelecki (1457-1475) był doradcą Kazimierza Jagiellończyka i oddał mu wielorakie usługi dyplomatyczne oraz pożyczki pieniężne w wojnie z Krzyżakami. To on pomógł wznieść bydgoski kościół farny oraz ufundował dzisiejszy obraz Madonny Bydgoskiej.

Starosta Andrzej Kościelecki (1485-1515) dzierżył urząd podskarbiego wielkiego koronnego, nadwornego żupnika i marszałka. Jego żona Katarzyna Ochstat Telniczanka była ulubienicą późniejszego króla Zygmunta Starego. W 1501 r. odwiedził go w Bydgoszczy król Jan I Olbracht.

Z kolei Stanisław Kościelecki (1515-1535) bronił Pomorza podczas ostatniej wojny z zakonem krzyżackim. W listopadzie i grudniu 1520 r. gościł na zamku bydgoskim króla Zygmunta Starego oraz szlachtę, która w Bydgoszczy uczestniczyła w Sejmie.

Z kolei starosta Jan Kościelecki (1565-1600) gościł w 1577 r. w Bydgoszczy przez trzy miesiące króla Stefana Batorego, który stąd prowadził rokowania ze zbuntowanym Gdańskiem.

Najbardziej znanym i zarazem ostatnim starostą okresu świetności Bydgoszczy przedrozbiorowej był wielki kanclerz koronny Jerzy Ossoliński (1633-1650), zaufany króla Władysława IV – fundator bydgoskiego kolegium i kościoła jezuickiego.

Natomiast za czasów panowania Jana III Sobieskiego wybitnym starostą był Franciszek Gałecki – uczestnik wojennych wypraw Sobieskiego, dowódca gwardyjskiego regimentu dragonii podczas bitwy pod Wiedniem (1683 r.)

Wykaz starostów

Franciszek Gałecki - starosta bydgoski w latach 1674-1681 i 1688-1710, zaufany współpracownik królów: Jana Sobieskiego i Augusta II, posiadacz wielu urzędów

Zobacz też

Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych:

Inne:

Przypisy

  1. ↑ "Historia Bydgoszczy" pod red. M. Biskupa, str. 220
  2. ↑ po 1772 r. była to północna granica Obwodu Nadnoteckiego (1772-1807), Księstwa Warszawskiego (departamentu bydgoskiego) (1806-1815), rejencji bydgoskiej (1815-1920) , województwa poznańskiego (1920-1938)
  3. ↑ dokładna data nie jest znana, przypuszczalnie ok. 1617 r.
  4. ↑ Janiszewska-Mincer Barbara: Solec Kujawski dzieje miasta i okolic do 1806 roku: Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek: 2001
  5. ↑ 5,0 5,1 Łbik Lech: Dziedziczne wójtostwo - ważny epizod z dziejów średniowiecznej Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska XVIII 1996. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy 1997
  6. ↑ Zyglewski Zbigniew: Organizacja władz miejskich i struktura narodowościowa Bydgoszczy w pierwszym stuleciu istnienia miasta. [w.] Bydgoszcz 650 lat praw miejskich. Zbiór artykułów pod red. Maksymiliana Grzegorza i Zdzisława Biegańskiego. Bydgoszcz 1996. ISBN 83-7096-175-4
  7. ↑ 7,0 7,1 Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 33-35
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 Zyglewski Zbigniew. Późnośredniowieczne urzędy i urzędnicy w powiecie bydgoskim. Urzędnicy ziemscy – starostowie, burgrabiowie [w.] Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. T.16. Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Bydgoszcz 1998 oraz Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  9. ↑ w nawiasach okres panowania na urzędzie
  10. ↑ wedle badań prof. Mariana Biskupa
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy tom I do roku 1920, Polskie Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. ISBN 83-01-06667-9, str. 256
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-85327-58-4, str. 49-57
  13. ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 128
  14. ↑ 14,0 14,1 Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 35

Bibliografia

  • Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  • Janiszewska-Mincer Barbara: Solec Kujawski dzieje miasta i okolic do 1806 roku: Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek: 2001
  • Podgóreczny Józef. Niepospolici ludzie Kujaw i Pomorza. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 1967
  • Zyglewski Zbigniew. Późnośredniowieczne urzędy i urzędnicy w powiecie bydgoskim. Urzędnicy ziemscy – starostowie, burgrabiowie [w.] Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. T.16. Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Bydgoszcz 1998.