Stare Miasto w Bydgoszczy

Skocz do: nawigacji, szukaj
Stare Miasto w Bydgoszczy

Fragment południowej pierzei Starego Rynku
 
Stare Miasto - waterfront

Staromiejski odcinek Brdy
 
Stare Miasto nocą

Brda na Starym Mieście w Bydgoszczy
 
Wyspa Młyńska

Międzywodzie
 
Widok Bydgoszczy i zamku (w ruinie) – wyobrażenie współczesne wzorowane na sztychu Erika Dahlberga z 1656-1657 r.
Plan Bydgoszczy por. Lindnera z 1800 r. z oznaczonymi ciekami wodnymi istniejącymi i zanikłymi oraz drogami
Płaskorzeźba Bydgoszczy z okresu przedrozbiorowego, stojąca przy spichrzach
Taniec zespołu „Ziemia Bydgoska” na tle północnej pierzei Starego Rynku

Stare Miasto w Bydgoszczy – najstarsza część Bydgoszczy, wywodząca się z czternastowiecznego miasta lokacyjnego wraz z najbliższym otoczeniem.

Centrum Starego Miasta stanowi Stary Rynek, a przybliżonymi granicami są ulice:

Należy zaznaczyć, że Stare Miasto jest niewielkim elementem składowym dużej dzielnicy staromiejskiej Bydgoszczy, jaką jest Śródmieście.

O wartości turystycznej i zabytkowej strefy staromiejskiej Bydgoszczy decyduje w co najmniej równym stopniu zabudowa XIX-wiecznego Śródmieścia. O ile Starówka w obrębie miasta lokacyjnego oferuje krajobraz nadrzeczny oraz historycznie rozplanowane ulice i place miejskie wraz z reliktami gotyckimi i barokowymi, to Śródmieście oferuje rozległą malowniczą zabudowę w stylach historyzujących (eklektyzm, neorenesans, neobarok, neogotyk, historyzm malowniczy, secesję i modernizm) wpisaną w zieleń parków.

Charakterystyka

Panorama z mostu Staromiejskiego

”Bydgoska starówka” obejmuje obszar trzech dawnych wysp:

Cechą charakterystyczną bydgoskiego starego miasta jest malownicze rozlokowanie nad Brdą oraz innymi ciekami wodnymi (Młynówka, Międzywodzie). Z tego wynika stosunkowo duża liczba bulwarów oraz budowli stojących w bezpośrednim sąsiedztwie rzek, które odbijają w przepływającym nurcie swoje wizerunki.

Godny zauważenia jest efektowny „waterfront”, jaki prezentują nabrzeża Brdy. W wodzie odbijają się zarówno:

Nie ma natomiast na obszarze starówki wielu zabytków z okresu staropolskiego. Zachowały się jedynie relikty w postaci:

Kilkanaście kamienic i spichlerzy pochodzi z XVIII wieku. Zachowały się również w wielu miejscach gotyckie sklepienia, fundamenty, piwnice, a także miejscami XVII-wieczne stropy, oraz ściany kamienic wzniesionych na nowo w XIX wieku.

Większość zabudowy Starego Miasta pochodzi z XIX wieku. Generalne przekształcenie zabudowy Bydgoszczy w duchu wielkomiejskim, jakie miało miejsce w latach 1890-1914 dotyczyło przede wszystkim „Nowego Miasta” (Śródmieścia). Na obszarze przyległym do najstarszej części miasta częściowo zmodernizowano jednie ul. Mostową, plac Teatralny, a także powstało wiele monumentalnych budowli na obrzeżach Starego Miasta (Sąd Okręgowy, fara ewangelicka, synagoga i inne).

W związku z tym, że większość zabudowy Starówki pochodzi z I i II połowy XIX wieku, elewacje kamienic są zwykle klasycyzujące, eklektyczne, neorenesansowe i neobarokowe.

Historyczne ulice

Stare Miasto lokacyjne zachowało do dzisiaj średniowieczne rozplanowanie. Główne ulice miasta schodzą się na Starym Rynku.

Najdłuższą ulicą Starego Miasta jest ulica Długa, która niegdyś łączyła ze wschodu na zachód bramy Kujawską i Poznańską. Drugą najważniejszą ulicą staromiejską jest ulica Mostowa łącząca rynek z mostem na Brdzie i dawną Bramą Gdańską.

Ulicę Długą z rynkiem łączą ulice: Jana Kazimierza oraz Stefana Batorego.

Rynek opasują ponadto inne uliczki:

Najbardziej wysunięta na południe ul. Pod Blankami graniczyła niegdyś z murem obronnym.

Place miejskie

Stare Miasto w Bydgoszczy posiada kilka historycznych placów miejskich. Najstarszym i największym jest jak nazwa wskazuje Stary Rynek, którego geneza sięga lokacji miasta w 1346 r.

Podobną metrykę chronologiczną posiadają:

  • Rybi Rynek – plac służący do handlu i rozładunku towarów spławianych Brdą,
  • Zbożowy Rynek – dawne skrzyżowanie szlaków drogowych pod miastem, na którym z czasem rozpoczęto handel zbożem,
  • Wełniany Rynek – trójkątny plac wykształcony w miejscu skrzyżowania dróg u zachodniego wylotu ul. Długiej.

Z początkiem XIX wieku, na północ od rzeki Brdy w związku z wyburzeniem kościoła karmelitów i budową teatru powstał plac Teatralny. Z kolei w 1838 r. na południe od ul. Długiej wytyczono Nowy Rynek, który początkowo służył do defilad wojskowych. Metrykę z początku XX wieku posiada plac Kościeleckich wytyczony w czasie budowy fary ewangelickiej.

Po sąsiedzku do Rybiego Rynku, nad Brdą znajduje się poza tym plac Solny.

Zabytki utracone

Bydgoskie Stare Miasto nie zostało zbytnio zniszczone podczas II wojny światowej (nie licząc celowych wyburzeń przeprowadzonych w 1940 r. przez władze hitlerowskie[1]), natomiast nie oszczędziły go poprzednie burze dziejowe.

Różne badania zgodnie wykazują, że Bydgoszcz w okresie zaboru i okupacji należała do miejscowości, gdzie duch szowinizmu pruskiego i hitlerowskiego oraz nienawiść do wszystkiego co polskie przybierały najdrastyczniejsze formy. Wobec tego, trudno znaleźć drugie polskie miasto, które zostało tak okaleczone podczas zaborów ze spuścizny staropolskiej, jak Bydgoszcz. Rozebrano ponad połowę całego dziedzictwa: murów miejskich, baszt i bram, kościołów i klasztorów, zamku królewskiego, spichlerzy i kamienic.

Spośród wielu rozebranych budowli warto przypomnieć o kilku[2]:

Historia Starego Miasta w Bydgoszczy

Bydgoszcz otrzymała prawa miejskie magdeburskie z rąk króla Kazimierza Wielkiego w 1346 r., ale grodem o istotnym znaczeniu administracyjnym (kasztelania) była już wiek wcześniej, a grodem obronnym o trzy wieki wstecz. Dobrze zachowane pozostałości drewnianych fortyfikacji grodu, budynków mieszkalnych, gospodarczych oraz grodowej przystani odkryto podczas badań archeologicznych prowadzonych w 1993 i 2007 r. przy ul. Grodzkiej. Relikty datowane dendrochronologicznie określono na lata 1037-1038[3].

Wnioski z wykopalisk

Wykopaliska[4] oraz nadzory archeologiczne w rejonie Starego Miasta doprowadziły do odkrycia wielu reliktów średniowiecznej i nowożytnej działalności ludzkiej, w tym wielu świadczących o tym, że teren ten był zasiedlony jeszcze przed lokacją miasta[3].

Najstarsze elementy związane z osadnictwem przedlokacyjnym, poza reliktami grodu bydgoskiego uchwycono w kilku miejscach Starego Rynku, gdzie odkryto ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej. Ceramikę z XII i początków XIII wieku, w tym importowaną z Niemiec kamionkę siegsburską odkryto w północno-wschodnim narożniku Starego Rynku, przy ul. Jana Kazimierza i Pod Blankami. Natomiast fragmenty drewnianej zabudowy z okresu lokacji miasta odkryto przy ul. Jana Kazimierza, Mostowej oraz Pod Blankami. Stwierdzono, że do XVI w. ulice miasta utwardzano faszyną, a w XVII-XVIII były wykładane sosnowymi półokrąglakami (dylami) spoczywającymi na poprzecznych legarach[5].

Podczas wykopalisk odkryto również fundamenty nieistniejących już budowli w Bydgoszczy: bram i fragmentów murów miejskich, kościoła karmelitów, starego ratusza, cmentarza przy farze i kościele karmelitów, kościoła św. Idziego, mennicy. Na Starym Rynku, ul. Długiej, Jana Kazimierza, Stefana Batorego i ul. Przyrzecze odkryto na kilku poziomach fragmenty drewnianych rur wodociągowych. Średnica drewna użytego do budowy rur wahała się od 40 do 65 cm, średnica otworów od 10 do 15 cm[3].

Miasto średniowieczne

W drugiej połowie XV wieku zakończył się proces kształtowania trójczłonowego zespołu osadniczego, składającego się z właściwego obszaru miasta, wyspy zamkowej oraz przedmieść wraz z Wyspą Młyńską, na której przynajmniej już w 1408 r. istniały młyny, napędzane kołami wodnymi[6].

Teren Bydgoszczy w wiekach średnich w obrębie umocnień miejskich zajmował obszar około 12-15 ha, czyli był typowy dla przeciętnego miasta średniowiecznego. Wytyczono na nim rynek o wymiarach około 80 x 95 m, regularną sieć ulic oraz około 300 działek budowlanych o szerokości 6-7 m i długości od 20 do 40 m, zabudowanych początkowo drewnianymi domami. W północno-zachodniej części miasta, w pobliżu Brdy wzniesiono kościół parafialny pod wezwaniem najpierw św. Mikołaja, a od 1502 r. św. Mikołaja i św. Marcina. Poza murami miejskimi znalazła się natomiast najstarsza świątynia bydgoska pod wezwaniem św. Idziego, pochodząca z okresu przedlokacyjnego[6]. Po obu stronach rzeki usytuowane zostały spichrze, w miejscu zaś gdzie obszary miasta przylegały bezpośrednio do Brdy istniał już w pierwszej połowie XV w. port, warsztaty szkutnicze oraz miejska łaźnia[6].

W 1616 r. do Bydgoszczy sprowadzono jezuitów, którzy w kwartale ulic przylegającym od zachodu do Starego Rynku wznieśli okazały kościół pw. św. Krzyża oraz budynki rezydencjalne, w których mieściło się kolegium jezuickie[6].

Fortyfikacje

Najstarsze umocnienia bydgoskie, wzniesione krótko po lokacji, składały się z otoczonego fosą wału ziemnego wraz z palisadą. Obwarowania murowane wraz z dwiema bramami miejskimi (Kujawską i Poznańską) i czterema basztami wznoszono od początku XV do połowy XVI wieku[7]. Mury te, związane z umocnieniami zamkowymi chroniły miasto od południa. Teren od północy, przylegający do Brdy nie posiadał tego typu umocnień, a broniła go jedynie Brama Gdańska, wzniesiona przypuszczalnie na lewym brzegu rzeki wraz z ufortyfikowanym kompleksem klasztornym karmelitów. Bydgoskie miasto lokacyjne ze wszystkich stron otoczone było ciekami wodnymi: od północy rzeką Brdą, od zachodu Brdą Młynówką, od południa fosą miejską, zaś od wschodu fosą zamkową[6].

Zamek

 Osobny artykuł: Zamek w Bydgoszczy.

Najstarszym członem bydgoskiego średniowiecznego zespołu osadniczego był zamek, będący jednocześnie jego największą i najokazalszą budowlą architektoniczną. Przeprowadzone badania archeologiczne udowodniły, że obiekt murowany powstał na miejscu wcześniejszego grodu drewniano-ziemnego, usytuowanego na wyspie okolonej wodami Brdy. Budowę zamku ukończono w latach 60. XIV w., zaś jego pierwsze wizerunki pochodzą z XVII wieku. Pokazują one, że aż do tego okresu bryła warowni zachowała swój gotycki styl, a jedynymi widocznymi śladami pewnych jej modernizacji były fortyfikacje bastionowe. Zamek posiadał cztery wieże, izbę wielką, kaplicę zamkową, pomieszczenia mieszkalne starosty i burgrabiego oraz izby gospodarcze, składy broni i magazyny. Zamek został zniszczony w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego, zaś ruiny rozebrano doszczętnie w 1895 r.[6]

Zamek i miasto wizytowali wielokrotnie królowie polscy. Do najdłużej przebywających w mieście monarchów należeli: Kazimierz Jagiellończyk, który rezydował tu wielokrotnie w latach 1454-1466, podczas wojny trzynastoletniej oraz Stefan Batory (od stycznia do marca 1577 r.) W mieście przebywał także kilkukrotnie Władysław Jagiełło (1409, 1410, 1425), Zygmunt Stary (Sejm w 1520 r.) i inni monarchowie.

Przedmieścia

Kolejną fazą rozwojową Bydgoszczy było powstanie w końcu XIV oraz w ciągu XV w. przedmieść, ukształtowanych na terenach położonych na północ, zachód i wschód od miasta. Najstarszym z nich było usytuowane od wschodu (na obszarze dawnego podgrodzia) Przedmieście Kujawskie, na którym rozciągało się uprzednio osadnictwo przedlokacyjne wraz z kościołem św. Idziego. W 1480 r. zlokalizowano na nim konwent bernardynów, który zbudował kompleks kościelno-klasztorny, istniejący częściowo do czasów obecnych. W XVI w. powstał ponadto szpital wraz z kaplicą św. Stanisława. Od strony zachodniej powstało Przedmieście Poznańskie, z wybudowanym w XVI wieku kościołem św. Trójcy oraz szpitalem św. Krzyża, a od północy Przedmieście Gdańskie. Na tym przedmieściu najpóźniej w ostatnim dziesięcioleciu XIV w. osiedlili się karmelici, którzy wznieśli tu dzięki wsparciu miejscowego starosty i króla, klasztor i kościół pw. Najświętszej Marii Panny. Nieco na północ od tych zabudowań w 1448 r. mieszczaństwo bydgoskie ufundowało szpital i kościół pw. św. Ducha. W 1582 r. rozpoczęto wznoszenie murowanej świątyni św. Ducha, którą na początku XVII wieku zaadaptowano i rozbudowano dla potrzeb nowo lokowanego konwentu klarysek. Komunikację między miastem a tym przedmieściem zapewniał most, usytuowany u wylotu obecnej ulicy Mostowej[6]. Do każdego z przedmieść prowadziła droga z miasta przez odpowiednie bramy: Kujawską, Poznańską i Gdańską.

Do miasta należało również patrymonium, obejmujące obszary położone w większej odległości od miasta: od Myślęcinka na północy po jezioro Jezuickie na południu. Na obszarze tym znajdowały się wsie i folwarki miejskie: Koziałacha (1594), Goryczkowo (1643), Prądy (1643), Biedaszkowo (1673) i pochodzące z 1723-1772: Białe Błota, Biały Smug, Bocianowo, Budy, Ciele, Czajki, Miedzyń, Nowy Dwór, Rupienica, Szwederowo, Trzciniec, Wilczak Wielki, Wilczak Mały, Wilcze Gardło i inne[6].

Ludność

Miasto Bydgoszcz w XVI-XVII w. w obrębie murów miejskich liczyło ok. 300 zamieszkanych domów, zaś podobna liczba domostw znajdowała się na przedmieściach. Pozwala to oszacować liczbę mieszkańców na 2 do 3 tys. osób w XV w. i 5 tys. w końcu XVI wieku. Dawało to Bydgoszczy pierwsze miejsce w macierzystym regionie kujawskim[6]. W kontekście ogólnopolskim Bydgoszcz w XVI-XVIII wieku zaliczała się do kilkudziesięciu średniej wielkości miast[8] w Rzeczypospolitej (civitates et oppida secundo ordinis)[9].

Ludność Bydgoszczy w XV-XVIII w. była przede wszystkim pochodzenia polskiego, z domieszką spolonizowanych Szkotów, Niemców, Włochów i Holendrów. Postępujący rozwój osadnictwa na prawie olęderskim i czynszowym w XVIII w. na gruntach starościńskich i wójtowskich doprowadził jednak do znacznego wzrostu liczby osad w otoczeniu miasta, którego tenutariuszami i dzierżawcami byli przede wszystkim osadnicy pochodzenia niemieckiego. W momencie zaboru Bydgoszczy przez Królestwo Prus w 1772 r. miasto zamieszkałe prawie wyłącznie przez Polaków otaczał pierścień osad o stosunkowo wysokim udziale olędrów oraz Niemców-ewangelików. Zabór pozwolił im łatwiej przeniknąć do miasta, ale dopiero po kilkudziesięciu latach zdołali oni zmajoryzować żywioł polski[10].

Rozkwit i upadek miasta w XVI-XVIII w.

Okresem największego rozkwitu miasta w okresie przedrozbiorowym był przełom XVI i XVII w. Po raz pierwszy wzmiankowano wówczas w źródłach czwarte przedmieście Błonie, zaś w ustroju miejskim wykształciła się nowa instytucja, tzw. Trzeci Ordynek, będący reprezentacją miejscowego pospólstwa[6]. Nad miastem górował zamek, będący siedzibą starosty i jego urzędów (sądu starościńskiego, urzędu grodzkiego, ich kancelarii i archiwów). Ok. 1600 r. ukończono budowę wieży ratuszowej oraz wybrukowano Rynek. Od połowy XVI w. działały już w mieście drewniane wodociągi, które doprowadzały wodę nie tylko na teren miasta, ale również do niektórych przedmieść. W tym czasie funkcjonowała też sieć kanalizacyjna, którą odprowadzano zużytą wodę z powrotem do Brdy. Pośrodku Rynku w gotyckim budynku wzniesionym w 1518 r. urzędował burmistrz, obradowała rada miejska, a także odbywały się sesje sądu ławniczego. Tutaj mieściła się również kancelaria i archiwum miejskie, w piwnicach zaś usytuowane było miejskie więzienie wraz z izbą tortur. Po budowie kompleksu jezuitów w XVII w. w mieście i na przedmieściach znajdowało się 5 świątyń (w tym 4 zakonne), 2 kaplice publiczne i 2 kaplice szpitalne. Wokół świątyń (fary, kościoła bernardynów i klarysek) wznoszono kaplice, fundowane przez szlachtę i mieszczan[6]. Na Wyspie Młyńskiej znajdowały się urządzenia gospodarcze (młyny, tartak, folusze) napędzane siłą nurtu rzeki, wśród których wyróżniała się założona w 1594 r. mennica, początkowo prywatna, a później królewska i koronna. Na przedmieściu Kujawskim zlokalizowano natomiast w 1530 r. królewskie składy soli. Podstawą dochodów mieszczan oprócz rzemiosła był handel zbożem, solą, piwem i produktami drzewnymi[6].

Okres rozwoju przerwały zniszczenia wojenne i zarazy podczas potopu szwedzkiego. Po zniszczeniach tych liczba ludności Bydgoszczy spadła do około 2 tysięcy osób, które zamieszkiwały 183 domy w obrębie murów oraz 56 na przedmieściach[11]. Okres stabilizacji, a nawet pewnego rozwoju miasta w II połowie XVII w. zakończył wybuch wojny północnej (1700-1721). Podczas niej w 1708 r. spłonął bydgoski ratusz oraz zniszczono żupę solną, zaś w wyniku zarazy w mieście pozostało zaledwie kilkanaście osób. Gospodarka miejska zaczęła wracać na właściwe tory dopiero od 1740 r. W 1765 r. w obrębie murów zasiedlonych było jedynie 95 domów, podobną liczbę – 99 zamieszkanych budynków zanotowano w 1786 r. W momencie przejmowania miasta przez Prusy miasto liczyło ok. 1000 osób mieszkających w 194 domach[6].

Zmiany po I rozbiorze Polski

Wraz z I rozbiorem Polski, Bydgoszcz znalazła się w państwie pruskim. W latach 1774-1787 dokonano dokładnej inwentaryzacji miasta. Na planie Paula Johanna Gretha w obrębie starego miasta lokacyjnego widnieje 341 numerowanych posesji miejskich, z tego 194 zabudowanych plus 180 domów na przedmieściach.

Budowa Kanału Bydgoskiego oraz awans administracyjny Bydgoszczy (władze Obwodu Nadnoteckiego, urząd landrata, sąd landwójtowski i apelacyjny, garnizon wojskowy) wywarły spory wpływ na rozwój przestrzenny i budowlany miasta, a jednocześnie przyczyniły się do szybkiej kolonizacji ośrodka bydgoskiego przez żywioł niemiecki. Efektem tego było m.in. wybudowanie w latach 1775-1778 na Starym Rynku gmachu Deputacji Kameralnej, przy ul. Podwale kościoła ewangelickiego (1784-1787), wzniesienie na terenie przedmieścia Gdańskiego wielkiego zespołu szachulcowych spichrzy (1789 r.), koszar i lazaretu (1774 r.), a po 1786 r. nowych mostów (Gdański i Młyński) i bulwaru nad Brdą. W latach 1772-1786 wybudowano ponadto w Bydgoszczy 99 nowych dwupiętrowych domów. Rozpoczęto również na szeroką skalę brukowanie niektórych placów i ulic, remont starych umocnień miejskich (bram i murów), a także budowę oświetlenia miejskiego[12].

Od 1783 r. cały ośrodek miejski dzielił się na śródmieście i trzy przedmieścia: Poznańskie, Toruńskie i Gdańskie. Na planie miasta z 1800 r. wydzielono jeszcze przedmieście Okole, połączone w jedną całość z Wyspą Młyńską. Tereny te były zamieszkane przez 4,5 tys. osób, z tego 2,2 tys. mieszkało w obrębie murów miejskich. Na przedmieściach zaczęły powstawać pierwsze zakłady przemysłowe, np. odlewnia żelaza, młyny, farbiarnia, fabryki tekstylne, garbarnie, cegielnie, rafineria cukru trzcinowego i inne[6].

W 1812 r. na terenie miasta znajdowało się 235 domów murowanych i 245 drewnianych, zaś łącznie z przedmieściami w sumie 938 domów. Z kolei w 1819 r. tylko w obrębie murów miejskich było 552 budynków. Do połowy XIX wieku ludność Bydgoszczy wzrosła do 10 tys., zaś zwarta zabudowa przekroczyła granice dawnego miasta lokacyjnego[12]. W 1835 r. na południe od murów miejskich wytyczono Nowy Rynek, przy którym usytuowano więzienie. W otoczeniu Starego Miasta wykształciły się wówczas Zbożowy i Wełniany Rynek na przedłużeniu ulic: Długiej i Wałów Jagiellońskich. Jednocześnie mury miejskie straciły całkowicie swoje znaczenie i przez cały ten czas ulegały stopniowej rozbiórce. Konieczną modernizację zabudowy przeprowadzano kosztem starych obiektów, które wyburzano bez większych zahamowań. W następstwie już w połowie XIX wieku Stare Miasto w znacznym stopniu zmieniło swoje oblicze, tracąc większość staropolskiego dziedzictwa architektury[6].

Niekorzystne warunki naturalne w południowej części miasta (Zbocze Bydgoskie), zatrzymało dalszy rozwój Bydgoszczy tym kierunku. Równocześnie coraz większego znaczenia nabierało przedmieście Gdańskie i to właśnie rozrost miasta w kierunku północnym zapoczątkował kształtowanie się nowoczesnego centrum Bydgoszczy. Kierunek północny stał się perspektywiczny po budowie budynków administracyjnych i oświatowych na przedmieściu Grodztwo w latach 30. XIX w., wytyczeniu ulicy Gdańskiej, a zwłaszcza po 1851 r. kiedy zbudowano tam pierwszy dworzec kolejowy. Odtąd niezwykłą karierę urbanistyczną przeżywało Śródmieście Bydgoszczy[6]

Architektura

Widok z nabrzeża Brdy

Obecny układ urbanistyczny Starego Miasta ukształtował się w dwu etapach w okresie przedrozbiorowym[13]. Pierwszym etapem związanym z lokacją była zabudowa pierzei rynku i bloków przyległych do niego, zaś drugim zabudowa ciągu działek powstałych wzdłuż głównych ulic miejskich: Długiej, Mostowej, Jezuickiej i Podwale. Pierwotna zabudowa była drewniana, bądź szachulcowa, zaś pierwsze budynki murowane powstały w XV wieku. W XVI i XVII wieku wokół rynku i głównych ulic stały już jedno- lub dwupiętrowe murowane kamienice w stylu gotyckim, rozbudowane później w stylu baroku. Z ówczesnej zabudowy do czasów dzisiejszych przetrwały kościół farny, dawne kolegium jezuickie, dwa kościoły klasztorne na przedmieściach oraz odcinek murów obronnych wzdłuż ul. Pod Blankami wraz z czytelnym śladem dawnej fosy[13].

Podziały ulic i parcel w większości przypadków zachowały się do dziś w swoim średniowiecznym kształcie. Przeciętna szerokość i długość parcel (7 × 30 m) utrzymała się w swojej podstawowej funkcji do ok. drugiej połowy XIX w. Dopiero wówczas, w związku z rozwojem miasta i intensywnością jego zasiedlania, następowała przebudowa dla celów mieszkalnych wielu budynków dotąd mających przeznaczenie gospodarcze lub budowa nowych w miejscach nie zabudowanych[13].

W okresie od 1800 do 1850 r. władze pruskie dokonały szeregu wyburzeń staropolskich świątyń, przytułków, budynków, zaś miasto przekroczyło barierę dawnych obwarowań miejskich. Okres ten charakteryzuje zmiana cech stylistycznych architektury: od form barokowych do form klasycystycznych. Wskutek dynamicznego rozwoju przemysłu i handlu rozbudowywały się przedmieścia, doskonalił się układ komunikacyjny. Tworzyło się nowe centrum od strony zabudowującej się ul. Gdańskiej. W 1858 r. zbudowano ulicę Bernardyńską wraz z mostem nad Brdą, która odciążyła komunikacyjnie stary trakt wiodący przez Stary Rynek[13].

O rosnącym tempie rozwoju ekonomicznego po roku 1851 świadczyć może fakt, że np. w latach 1853-1868 zbudowano 597 nowych budynków mieszkalnych i 497 gospodarczych. Trend ten znalazł również swój pozytywny wyraz na terenie Starego Miasta, gdzie domy otrzymywały nowe fasady, względnie budowano kamienice czy duże domy czynszowe np. przy Nowym Rynku[13].

Działalność budowlana w latach 1825-1875 doprowadziła do zabudowy lub przebudowy większości posesji na Starym Mieście. Do grupy kamienic o motywach klasycystycznych należały m.in. domy przy ul. Magdzińskiego 2, ul. Jana Kazimierza 1, Wełniany Rynek 8, ul. Farnej 12, Poznańskiej 3 oraz kamienice przy Nowym Rynku. Powstały także budynki użyteczności publicznej jak np. Seminarium Ewangelickie przy ul. Bernardyńskiej, czy też gmach szkoły realnej przy ul. Grodzkiej. W tym czasie nastąpiła również zabudowa nowymi obiektami Wyspy Młyńskiej w jej zachodniej części[13].

Okresem najintensywniejszej działalności budowlanej na obszarze Starego Miasta była ostatnie ćwierćwiecze XIX wieku. Często rozbierano pobudowane wcześniej budynki, aby w ich miejsce postawić bardziej okazałe. Do większych kamienic w tym trybie powstałych należy hotel przy ul. Długiej 37 lub domy przy ul. Długiej 29, 31, 39, 42, 52, 76 oraz na Starym Rynku przy pierzei południowej i północnej. Jednocześnie w wielu domach przebudowywano fasady wprowadzając nowy typ dużego okna sklepowego. W dekoracji fasad dominowały cechy architektury neorenesansowej, u schyłku wieku zastępowanej często elementami neobarokowymi. W tym typie powstały np. kamienice przy Nowym Rynku 2, Starym Rynku 12, Batorego 1[13]. Początek XX wieku przyniósł na Stare Miasto secesję, która była pierwszym stylem zrywającym z historyzmem. Domy przebudowywane w tym okresie przyozdabiano ornamentyką roślinną np. przy ul. Długiej 15 i 17. W pełni secesyjnym domem zaprojektowanym na widokowej osi ul. Mostowej była kamienica przy Starym Rynku 20 zbudowana jako dom towarowy dla polskiej spółki Siuchcińskiego i Stobieckiego[13].

Na początku XX w. władze pruskie przystąpiły do kompleksowego zagospodarowania wschodniej części Starego Miasta (dawnej wyspy zamkowej), na którym do tej pory znajdowały się ruiny zamku. Wytyczono wówczas plac Kościeleckich, ulicę Przy Zamczysku, oraz wydłużono ul. Magdzińskiego. Wschodnią perspektywę tej ulicy zajęła okazała sylweta nowo wzniesionej neogotyckiej fary ewangelickiej, zaś na miejscu zburzonego starego kościoła ewangelickiego wzniesiono miejską halę targową. W północnej pierzei pl. Kościeleckich zbudowano dwa neogotyckie budynki: szkolny oraz ochronki. Jednocześnie we wschodnim narożniku Nowego Rynku powstały gmachy sądów[13].

Okres międzywojenny nie wniósł wiele nowego w zabudowanym w zasadzie Starym Mieście. Zanotować można szereg przykładów przebudowy fasad, które miały miejsce w tym czasie. Dotyczy to między innymi kamienicy przy ul. Długiej 8. Z lat 30. XX w. pochodzą kamienice przy ul. Bernardyńskiej 1, ul. Niedźwiedzia 7, czy też ul. Przyrzecze 6[13].

Po zajęciu miasta przez hitlerowców dokonano publicznych egzekucji zakładników na Starym Rynku. W 1940 r. hitlerowskie władze okupacyjne podjęły decyzję o całkowitej rozbiórce zachodniej pierzei Starego Rynku wraz z historycznym kościołem pojezuickim oraz wschodniej części ul. Mostowej. W miejscu pierzei miał powstać nowy budynek ratusza, zaś poszerzenie ul. Mostowej miało służyć stworzeniu szlaku defilad dla wojska. Wyburzeń dokonano jeszcze w 1940 r., lecz w zamian nie zbudowano żadnego obiektu. W wyniku ostrzału artyleryjskiego pod koniec wojny uległa także rozbiórce część ul. Mostowej między Brdą, a ul. Grodzką po stronie zachodniej oraz kamienice w północnej i wschodniej pierzei Starego Rynku. Zniszczono i rozebrano również spichlerze w zakolu Brdy oraz Teatr Miejski na placu Teatralnym[13].

Po II wojnie światowej porządkowano zabudowę zniszczoną w czasie wojny. W latach 50. XX w. uzupełniono wschodnią pierzeję Starego Rynku oraz wzniesiono plombę przy ul. Długiej 57. Nie przystąpiono natomiast do rekonstrukcji zachodniej pierzei Rynku, z uwagi na konieczność odbudowy kościoła, co było nie do przyjęcia przez ówczesne władze polityczne. W latach 60. podjęto natomiast konserwację kamienic przy ul. Jezuickiej 2 i 4, które przeznaczono dla potrzeb Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. W latach 1968-1969 przy ul. Mostowej wzniesiono pawilon gastronomiczny „Kaskada” odcinający się wyraźnie formą od stylu Starego Miasta. Przy tej okazji całkowicie zlikwidowano dawną ul. Jatki. 5 września 1969 r. na płycie Starego Rynku odsłonięto pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej[13].

Kompleksowe działania zmierzające do rewaloryzacji znacznych fragmentów Starego Miasta podjęto w 1974 r., po uchwaleniu odnośnej decyzji przez Wojewódzką Radę Narodową w Bydgoszczy. W ciągu kilkunastu lat zamierzano zrewaloryzować cały obszar Starego Miasta między ul. Bernardyńską, Świętej Trójcy, Jagiellońską i Grudziądzką. Podjęte w tym zakresie przedsięwzięcia dotyczyły przekształceń układu komunikacyjnego, uporządkowania sieci handlowej oraz zespołów mieszkaniowych. W zakresie sieci handlowej przystąpiono do przebudowy fasad w części sklepowej, jak również dostosowaniu branż do charakteru Zespołu Staromiejskiego przy ul. Mostowej, ul. Niedźwiedzia i wokół Starego Rynku. W 1973 r. zainicjowano również budowę Opery Nova w zakolu Brdy, a także uporządkowanie Wyspy Młyńskiej. Do czasu kryzysu gospodarczego w latach 80. XX w. częściowo zrewaloryzowano zabudowę staromiejską między ulicami: Jezuicką, Przyrzecze i Długą. W tym czasie poważnej zmianie uległa organizacja ruchu kołowego w rejonie Starego Miasta. Wobec przebudowy ul. Grudziądzkiej, Nowego Rynku i ul. Wały Jagiellońskie zlikwidowano ruch kołowy na ul. Długiej i Starym Rynku, a ul. Mostową i Magdzińskiego przekształcono w deptaki. Istniejący od 1888 r. na Starym Mieście ruch tramwajowy został przy tej okazji zlikwidowany i wyprowadzony na jego obrzeża (ul. Focha, Jagiellońska, Bernardyńska)[13].

Nowy etap rewaloryzacji zabudowy w rejonie Starego Miasta rozpoczął się po 1990 r. Największe zmiany nastąpiły w rejonie ul. Pod Blankami, gdzie stopniowo odbudowano pierzeję kamienic w miejscu zrujnowanej zabudowy oficynowej. Nowe perspektywy dla rewaloryzacji Starego Miasta przyniosły możliwości pozyskiwania funduszy unijnych. W latach 2005–2010 zrewaloryzowano kompleksowo Wyspę Młyńską, a istniejące na niej obiekty poprzemysłowe przekształcono w miejskie obiekty muzealne. Odrestaurowano także nawierzchnie niektórych ulic (np. ul. Długiej) oraz fasady zabytkowych kamienic. Po 2000 r. ulokowano także kilka pomników, m.in. Kazimierza Wielkiego, Przechodzącego przez rzekę, czy też figurę mistrza Twardowskiego.

Zabytki

Od 1955 r. bydgoskie Stare Miasto posiada status zespołu zabytkowego przede wszystkim ze względu na jego zachowany średniowieczny układ przestrzenny, w którym obecne budynki stoją na fundamentach z XIV-XV w. Podobnie do rejestru zabytków od 1995 r. wpisana jest w całości Wyspa Młyńska.

Mury miejskie

 Osobny artykuł: Mury miejskie w Bydgoszczy.

Świątynie

 Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Bydgoszczy.

Spichrze

 Osobny artykuł: Spichrze w Bydgoszczy.

Zabytkowe budynki użyteczności publicznej

Niektóre kamienice z XVIII w.

Niektóre kamienice z XIX-XX w.

Obiekty poprzemysłowe

Zabytki hydrotechniczne

Mosty i kładki

Pomniki i rzeźby

Wyróżniające się budynki nowoczesne

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Turystyczna galeria Bydgoszczy
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Galeria bydgoskich świątyń
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Węzeł wodny i waterfront Bydgoszczy
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Bydgoszcz nocą
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Mury Miejskie w Bydgoszczy
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Spichrze w Bydgoszczy

Przypisy

  1. ↑ W wyniku których zniknęła zachodnia pierzeja Starego Rynku z kościołem pojezuickim oraz wschodnia pierzeja ul. Mostowej z kilkoma reprezentacyjnymi kamienicami.
  2. ↑ W nawiasach lata wyburzeń.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Dygaszewicz Elżbieta: Skrawki wykopanej historii. [w:] Kalendarz Bydgoski 2010.
  4. ↑ Pierwsze z końca XIX w.
  5. ↑ Siwiak Wojciech: Znaleziska Pod Blankami. [w:] Kalendarz Bydgoski 2004.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 Okoń Emanuel, Tandecki Janusz. Bydgoszcz – historia i rozwój przestrzenny. [w:] Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997.
  7. ↑ Grochowski Robert. Bramy, wały i fortyfikacje bastionowe dawnej Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.
  8. ↑ Tzn. miast o liczbie ludności poniżej 10 tys.
  9. ↑ Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk: Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź. Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1986. ISBN 83-04-01701-6.
  10. ↑ Czaplicka-Niedbalska Maria. Nazwiska mieszkańców Bydgoszczy od II poł. XV do I poł. XVIII w. Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy 1995. ISBN 83-7096-126-6.
  11. ↑ Na przedmieściach w 1660 r. było aż 167 domostw opustoszałych.
  12. ↑ 12,0 12,1 Jastrzębska-Puzowska Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920.
  13. ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 Wiśniewski Józef: Problemy kształtowania się rewaloryzacji zespołu staromiejskiego w Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska VI 1974-1975.
  14. ↑ 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 Parucka Krystyna. Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. „Tifen” Krystyna Parucka. Bydgoszcz 2008. ISBN 978-83-927191-0-6.
  15. ↑ Bartowski Krzysztof, Winter Piotr. Historia „pałacyku” przy ul. Grodzkiej 17, dawnej siedziby Lloyda Bydgoskiego. In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu – zeszyt 2. Bydgoszcz 1997.
  16. ↑ Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 2. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1997.
  17. ↑ 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 17,18 17,19 17,20 17,21 17,22 17,23 17,24 17,25 Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996.
  18. ↑ Boguszyński M., Od warsztatu balwierskiego do Szpitala Klinicznego. Z kart historii bydgoskiego lecznictwa, Bydgoszcz 2008.
  19. ↑ Siwiak Wojciech: Z przeszłości ulicy Długiej. [w:] Kalendarz Bydgoski 2007.
  20. ↑ 20,0 20,1 Drygałowa Waleria, Gordon Wincenty: Metryka historyczna domu ul. Mostowa 1. [w:] Kalendarz Bydgoski 1969.
  21. ↑ Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Sport i Turystyka. Warszawa 1972.
  22. ↑ 22,00 22,01 22,02 22,03 22,04 22,05 22,06 22,07 22,08 22,09 22,10 Bręczewska-Kulesza Daria. Neorenesans w architekturze bydgoskich kamienic. [w:] Kronika Bydgoska XXVIII 2006. Bydgoszcz 2007.
  23. ↑ 23,0 23,1 Bręczewska-Kulesza Daria. Echa architektury starożytnej w budowlach bydgoskich XIX i początku XX wieku. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 8. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2003.
  24. ↑ 24,0 24,1 Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 2. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1997.
  25. ↑ Łbik Lech: Szesnastowieczna tablica pamiątkowa z ulicy Farnej w Bydgoszczy. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 9. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2004.
  26. ↑ Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997.
  27. ↑ Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 2. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1997.
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 http://www.swiecicki.bydgoszcz.pl/ dostęp 16-09-2010.
  29. ↑ http://www.swiecicki.bydgoszcz.pl/ dostęp 30-09-2010.
  30. ↑ Winter Piotr: Klasycystyczny budynek przy ul. Grodzkiej 25. [w:] Kronika Bydgoska XIV 1992. Bydgoszcz 1993.
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 Derenda Jerzy. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006.
  32. ↑ Woźniak-Hlebionek Agnieszka: Kanał bydgoski, Brda i Noteć w pruskich planach inwestycyjnych w latach 1773-1915 In. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.
  33. ↑ Łbik Lech: Święty Jan Nepomucen spod bydgoskiej fary. [w:] Kalendarz Bydgoski 2001.
  34. ↑ Gliwiński Eugeniusz: Bydgoskie pomniki w latach zaboru pruskiego. [w:] Kalendarz Bydgoski 1996.
  35. ↑ Gliwiński Eugeniusz: Bydgoskie pomniki naszych czasów cz. 1. [w:] Kalendarz Bydgoski 1997.
  36. ↑ Niegdyś uważano, że 18. południk przechodzi przez Wyspę Młyńską, stąd lokalizacja rzeźby.
  37. ↑ Kulpiński Henryk: Prezydent Leon Barciszewski wrócił do Bydgoszczy. [w:] Kalendarz Bydgoski 1991.
  38. ↑ Derenda Jerzy red.: Bydgoszcz w blasku symboli. Tom II z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ISBN 978-83-916178-0-9, 978-83-916178-2-3, 978-83-916178-7-8, s. 556.
  39. ↑ Łbik Lech: Bydgoski pomnik Kazimierza Wielkiego. Władca, potomni, idea, dzieło. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 13. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ISSN 1427-5456.
  40. ↑ Derenda Jerzy red.: Bydgoszcz w blasku symboli. Tom II z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ISBN 978-83-916178-0-9, 978-83-916178-2-3, 978-83-916178-7-8.
  41. ↑ Raczyńska-Mąkowska Ewa. Najlepszy polski obiekt użyteczności publicznej stoi w Bydgoszczy. In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 5. Bydgoszcz 2000.
  42. ↑ http://bydgoszcz.gazeta.pl/bydgoszcz/1,35590,8465374,Rusza_Holiday_Inn__Stawia_na_biznesmenow.html dostęp 4-10-2010.

Zobacz też

Brda w okolicy Opery Nova. Po lewej amfiteatr opery. Pośrodku kładka piesza, elektrownia wodna „Kujawska”, katedra bydgoska i Biały Spichlerz. Po prawej ujście Międzywodzia na Wyspie Młyńskiej

Bibliografia

  • Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  • Biskup Marian red:. Historia Bydgoszczy. Tom II 1920-1939. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1999
  • Bręczewska-Kulesza Daria: Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia
  • Derenda Jerzy. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  • Derenda Jerzy. Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008
  • Jastrzębska-Puzowska Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920
  • Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996

Linki zewnętrzne

Wschodnia pierzeja Starego Rynku