Oratorium

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ten artykuł dotyczy muzyki. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Oratorium - wielka forma muzyczna wokalno-instrumentalna wykonywana początkowo w kościele, a obecnie zazwyczaj na estradzie koncertowej. W wykonaniach oratorium biorą udział: śpiewacy - soliści, chór i orkiestra. Epickie fragmenty recytuje narrator (testo, historicus), czasem rolę tę przejmuje chór. Oratorium zbliżone jest do opery, lecz pozbawione jest akcji scenicznej, a jego tematyka najczęściej jest religijna: kompozytorzy katoliccy zazwyczaj wybierali tematy z życia świętych, natomiast w krajach protestanckich treścią librett oratoriów zazwyczaj były motywy biblijne. U schyłku XVIII w. pojawiać zaczęły się też tematy świeckie, choć należą one do rzadkości. Szczególnym gatunkiem oratorium jest pasja - oratorium opowiadające mękę Chrystusa i wydarzenia ją poprzedzające.

Dzieje oratorium

Oratorium wywodzi się ze średniowiecznych dramatów liturgicznych i misteriów związanych z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. W okresie Wielkiego postu Kościół nie zezwalał na wystawianie oper, więc oratoria pozwalały publiczności na słuchanie podobnej muzyki, tyle, że z religijnym przesłaniem. Jego powstanie datuje się na połowę XVI w. i związane jest z działalnością św. Filpa Nereusza (Filippo Neri), który to w domach modlitwy (oratorio) organizował nabożeństwa połączone z dialogowanym śpiewem pochwalnych pieśni religijnych (laudes). Początkowo oratoria były jednogłosowe, następnie motetowe. Za jedno z pierwszych oratoriów uważane jest to E. Cavalieri'ego - Rappresentazione di anima e di corpo , Przedstawienie duszy i ciała, z 1600 r.).

W niemieckich krajach protestanckich dominowała pasja - szczególna odmiana oratorium, mniej dramatyczna i niepoddająca się wpływom opery. Forma oratorium następnie ewoluowała do połączenia kantaty i opery, jednak bez akcji scenicznej, charakteryzacji, kostiumów i scenografii. Najwybitniejszym kompozytorem oratoryjnym był Georg Friedrich Händel. Za najwspanialsze jego dzieło uchodzi oratorium Mesjasz (zawiera trzy części i 52 ogniwa), skomponowane w 1742. Zawiera ono słynne Hallelujah. Inne oratoria Handla również odznaczają się artystycznymi zaletami: Saul, Baltazar, Izrael w Egipcie, Samson, Juda Machabeusz, Jefta. Oratoria dzielimy na:

  • religijne
  • świeckie (mniej liczne) - w językach narodowych o tematyce mitologicznej, baśniowej i historycznej

oraz

  • oratoria latino - w języku łacińskim
  • oratoria volgare - w językach narodowych

Ważniejsze oratoria

Oratorium w Polsce

Za pierwsze oratorium skomponowane przez polskiego kompozytora uważane jest Audite mortales Bartłomieja Pękiela powstałe w połowie XVII w. Pod koniec XVIII w. oratorium stało się gatunkiem dość popularnym, pisał je m.in. Jan Dawid Holland. W XIX w. oratoria komponował m.in. Józef Elsner (pasja Męka Chrystusa Pana . Europejską popularność zyskało oratorium Quo vadis, wg powieści Henryka Sienkiewicza, skomponowane w 1907 przez Feliksa Nowowiejskiego i wielokrotnie wykonywane w wielu krajach, w tym w Watykanie.

W połowie XX wieku oratorium przeżyło pewną popularność; w czasach stalinowskich powstawały oratoria socrealistyczne. Po 1956 roku ich tematyka bywała już różnorodna: np. Odys płaczący (1962) T. Szeligowskiego, Dies irae poświęcone ofiarom Auschwitz (1962) K. Pendereckiego, które po premierze wzbudziło wielkie kontrowersje właśnie z powodu tematyki. K. Penderecki jest autorem największej ilości utworów zaliczanych do tego gatunku. Największą popularność wśród nich zyskała Pasja wg św. Łukasza (1966). Do oratorium zaliczany bywa też utwór na głosy i orkiestrę Siedem bram Jerozolimy (1996).

Również poza Polską powstawały oratoria polskich kompozytorów. Aleksander Tansman skomponował Isaïe le prophète (Prorok Izajasz; 1950), Krzysztof Meyer Schöpfung (Stworzenie; 1999).

Oratorium w kulturze masowej

Oratorium - obok opery czy symfonii stanowiące przykład najambitniejszego gatunku muzyki klasycznej, przeniknęło, co najmniej w nazwie, do kultury masowej. Przykładami prób przeniesienia oratorium na grunt muzyki rozrywkowej są: