Kościół Karmelitów pw. Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) – historyczny, nieistniejący kościół położony w Bydgoszczy na placu Teatralnym.

Świątynia karmelitów była najstarszym kościołem zakonnym, drugim pod względem rangi i trzecim pod względem starszeństwa w Bydgoszczy. Obiekt ten obecnie nie istnieje, podobnie jak i zabudowania klasztorne.

Historia

Zobacz też: Klasztor Karmelitów w Bydgoszczy.

Pierwsza światynia

Początki kościoła związane są z przybyciem w 1397 r. karmelitów do Bydgoszczy. W tradycji wiąże się sprowadzenie zakonu z pobytem w mieście św. Jadwigi (królowej Jadwigi Węgierskiej)^[1]. Po jej śmierci dzieło uposażenia klasztoru kontynuował jej małżonek król Władysław Jagiełło, który zobowiązał starostów bydgoskich do opieki nad konwentem.

Dokładna data powstania klasztoru karmelitów w Bydgoszczy nie jest znana. Pierwsza wzmianka pochodzi z 2 listopada 1398 r., kiedy opisano już jako istniejące: kościół klasztorny z kryptą grzebalną oraz salę kapitulną. Fundacja bydgoska karmelitów należała do najstarszych w Polsce, obok Gdańska (1380 r.), Krakowa (1395 r.) i Poznania (1399 r.). Przeor bydgoskiego konwentu, zgodnie z zasadą starszeństwa, zasiadał zawsze na trzecim miejscu w czasie kapituł prowincji czesko-polskiej (po gdańskim i krakowskim).

1 października 1401 r. papież Bonifacy IX zatwierdził fundację klasztoru bydgoskich karmelitów. Bracia zakonni zajęli teren na przedmieściu Gdańskim (dzisiaj Plac Teatralny i obszar zajmowany przez budynek i parking Opery Nova). Kościół wzniesiono w północno-wschodnim narożniku całego zespołu klasztornego. W budowie obiektu pomagali mieszczanie bydgoscy, którzy „nie szczędzili ofiar, darów i wszelkiej pomocy”. Lokalizację zabudowań poza obszarem miasta potwierdza reguła zakonu, która zalecała budowę klasztoru w pewnym oddaleniu od skupisk ludzkich.

Pierwotny, prawdopodobnie drewniany kościół spłonął w 1409 r. podczas najazdu krzyżackiego, a następnie został odbudowany. Świątynię wzniesiono pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny).

Świątynia murowana

Budowę murowanego kościoła karmelitów na przedmieściu Gdańskim ukończono w 1550 r., a do końca XVI wieku upiększono wnętrza świątyni. 8 lipca 1599 r. kościół konwentualny karmelitów został konsekrowany przez sufragana włocławskiego Franciszka Łąckiego^[2]. Była to budowla jednonawowa z ozdobnymi szczytami. W hierarchii ważności zajmowała drugie miejsce po kościele farnym.

Na południe od świątyni wzniesiono budynek klasztorny w formie dwóch skrzydeł, do których dostawiono późnogotycką wieżę o wysokości 21 m z elementami renesansowymi. Kompleks karmelitów był otoczony murem i stanowił istotny element miejskiego systemu obronnego, chroniąc miasto od północy.

Okresem rozkwitu konwentu karmelitów w Bydgoszczy był XVI wiek i początek XVII wieku^[3]. Zakonnicy posiadali pokaźną bibliotekę (ze zbiorem kilkudziesięciu inkunabułów), a w jego murach przebywali wychowankowie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przy klasztorze działały bractwa kościelne, kapela, a także szkoła klasztorna przeznaczoną dla chłopców (zwykle synów zamożnych mieszczan i szlachty), w której znany był wysoki poziom kształcenia muzycznego. Z Bydgoszczy w 1604 r. wyszła spod pióra ks. Łukasza Wójtowicza pierwsza obszerna, w uczony sposób podana historia zakonu Matki Boskiej z Góry Karmel oraz szkaplerza i bractwa^[4].

Jeden z karmelitów ze zboru bydgoskiego został uznany błogosławionym. Był to Stanisław Bydgosta (zm. 1420 r.), którego kult żywo się rozwijał w środowisku miejscowych karmelitów, a w XVII-XVIII w. – w całej prowincji wielkopolskiej zakonu.

Ołtarze

W 1816 r. w wizji lokalnej kościoła stwierdzono, że znajdowało się w nim dziesięć ołtarzy: siedem w nawie i trzy w prezbiterium. W głównym ołtarzu do początków XVII wieku znajdowała się figura Matki Boskiej Bolesnej, tzw Pietà. Figurka ta powstała wg tradycji na miejscu w Bydgoszczy, wyrzeźbiona przez biegłego w sztuce karmelitę. W 1605 r. została przewieziona do nowo powstającej placówki zakonnej w Oborach na Ziemi Dobrzyńskiej i ostatecznie tam pozostała^[5]. Ukoronowana w 1966 r. przez prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego, obecnie jest tam czczona jako Patronka Ziemi Dobrzyńskiej.

Pozostałe ołtarze w kościele karmelitów wznosiły licznie powstające bractwa kościelne, których członkami byli mieszczanie Bydgoszczy, okoliczna szlachta, a także osoby z regionów: Kujaw, Wielkopolski, Warmii i Pomorza Gdańskiego. Do ważniejszych bractw, które utrzymywały w światyni swoje ołtarze należały:

• Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej powstałe w 1470 r. – najbardziej masowa organizacja kościelna w mieście;
• Bractwo św. Barbary powstałe w 1590 r. – założone przez cech bydgoskich spławników: szyprów, sterników i pomagrów;
• Bractwo św. Józefa powstałe w 1672 r.;
• Bractwo Opatrzności Bożej;
• Bractwo Opieki Matki Boskiej i inne.

Stalle

W II połowie XVIII wieku dla kościoła wykonano reprezentacyjne, rokokowe stalle, z 18 siedziskami, które obecnie znajdują się w bydgoskim kościele farnym^[6].

Dzieje po sekularyzacji zakonu

Na przełomie XVIII i XIX wieku władze pruskie zamierzały zlikwidować kościół i klasztor i ulokować w nim więzienie. Chociaż zamiary te poniechano, to klasztor został ostatecznie w 1816 r. sekularyzowany. Pomieszczenia klasztorne przeznaczono na szkołę obywatelską, a kościół został zamknięty. W 1820 r. opuszczony kościół pokarmelicki sprzedano za 5 tys. talarów Johanowi Carlowi Loewemu^[2].

Kulisy rozbiórki kościoła wiążą się z decyzją o budowie pierwszego stałego teatru w Bydgoszczy. W tym celu miało powstać towarzystwo akcyjne, które zajmowałoby się finansową stroną tego przedsięwzięcia. Na powstanie tej instytucji nie zgodziły się władze miejskie. Wobec tego znaleziono inne rozwiązanie: postanowiono wykorzystać opuszczoną świątynię. Początkowo chciano zamienić kościół na teatr, na co nie przystały władze pruskie. W tej sytuacji w 1822 r. rozebrano mury kościoła zostawiając jego fundamenty, na których zbudowano gmach teatralny^[7].

Obiekt ten spłonął w 1835 r., kolejny budynek również w 1890 r. W 1895 r. wzniesiono następny – tym razem reprezentacyjny budynek Teatru Miejskiego, który podobnie jak poprzednicy spłonął w 1945 r. i został rozebrany. Nieszczęśliwe losy budowli wzniesionych na fundamentach gotyckiej świątyni stały się pożywką dla legendy o „klątwie” karmelitów.

Obecnie po dawnych zabudowaniach karmelickich pozostały jedynie relikty ukryte pod ziemią. Budynki klasztorne rozebrano w 1884 r., a ostatni obiekt – gotycko-renesansowa wieża została wysadzona w powietrze w 1895 r. Po dawnym klasztorze pozostała tylko nazwa ulicy Karmelickiej – naprzeciw kościoła farnego oraz relikty wyposażenia świątyni. W miejscu, gdzie znajdowało się prezbiterium kościoła - w 2009 r. umieszczono tabliczkę pamiątkową na bruku chodnika w ciągu ul. Mostowej.

Architektura

Do czasów dzisiejszych zachowały się niezwykle skromne dokumenty przedstawiające wygląd kościoła. Oprócz starych planów z 1774-1806 r. oraz sztychu Erika Dahlbergha (1657 r.), jedyny wizerunek kościoła widnieje na obrazie z 1802 r., przechowywanym w muzeum w Münster.

Można z niego wywnioskować, że budynek kościoła był jednonawowy, z wieżą sygnaturką na kalenicy, na podobieństwo kościoła farnego. Budynek był orientowany o formie gotyckiej, nieco większy od powstałego po sąsiedzku na pocz. XVII w. kościoła Klarysek.

Zachowane relikty wyposażenia kościoła

Część wyposażenia rozebranego w 1822 r. kościoła karmelitów trafiła do innych świątyń. Do szczególnie cennych obiektów wyposażenia należą późnobarokowo-rokokowe stalle^[8] z II poł. XVIII wieku oraz ołtarz Matki Boskiej Szkaplerznej – centrum kultu Bractwa Szkaplerznego.

W bydgoskiej farze znajdują się następujące elementy przeniesione z kościoła karmelickiego:

• dwie stalle siedmiosiedziskowe,
• dwie stalle dwusiedziskowe,
• rokokowa ambona (II poł. XVIII w.),
• ołtarz pw. Matki Boskiej Szkaplerznej (II poł. XVII w., w północnej nawie katedry),
• ołtarz pw. św. Józefa (II poł. XVII w., w południowej nawie katedry)

W dekorację ław stalli wkomponowany jest cykl 18 obrazów oraz 6 rzeźb przedstawiających świętych i błogosławionych otoczonych kultem przez karmelitów.

Jednym z reliktów karmelickich w Bydgoszczy jest Bractwo Matki Bożej Szkaplerznej, obecnie działające w kościele farnym (katedrze).

Galeria wyposażenia kościoła karmelitów przeniesionego do katedry bydgoskiej

• Ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej (2. poł. XVII w.) z rzeźbami dwóch zakonnic, dwóch aniołów z kartuszami na belkowaniu i popiersiem Boga Ojca w zwieńczeniu. W polu środkowym łaskami słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem (ok. 1700 r.) w srebrnych, trybowanych sukienkach. W górnej kondygnacji obraz Małej Świętej Rodziny - Ucieczka do Egiptu (XVII/XVIII w.) i figury dwóch świętych.

• Polichromowany ołtarz św. Józefa, z barokowymi obrazami w polu środkowym: św. Józefa z młodocianym Chrystusem (2. poł. XVII w.) i Świętą Rodziną na zasuwie (początek XVII w., pochodzący z dawnej kaplicy św. Anny w farze). W retabulum znajdują się postaci św. Andrzeja i św. Piotra (2. poł. XVII w.). W nasadzie ołtarza obraz Zwiastowanie oraz rzeźby dwóch zakonników i anioła w zwieńczeniu.

• XVIII-wieczna, rokokowa ambona z wizerunkiem bł. Stanisława Bydgosty.

• Polichromowane, rokokowe stalle siedmio-i dwudzielne (2. poł. XVIII w.); na zapieckach stalli malowane obrazy świętych i błogosławionych karmelitów.

Zobacz też

• Karmelici
• Klasztor Karmelitów w Bydgoszczy
• Obraz Matki Bożej Szkaplerznej w Bydgoszczy
• Stanisław z Bydgoszczy
• Historia kultu religijnego w Bydgoszczy
• Obiekty sakralne w Bydgoszczy
• Struktury wyznaniowe w Bydgoszczy
• Plac Teatralny w Bydgoszczy
• Historia Bydgoszczy

Przypisy

Bibliografia

• Alabrudzińska Elżbieta. Z dziejów karmelitów bydgoskich. [w.] Kronika Bydgoska X (1986-88). Bydgoszcz 1990
• Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
• Derenda Jerzy. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
• Derenda Jerzy. Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008
• Derkowska-Kostkowska Bogna. Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. [w.] Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007
• Dygaszewicz Elżbieta, Siwiak Wojciech. Karmelici bydgoscy. [w.] Kalendarz Bydgoski 2005
• Janiszewska-Mincer Barbara. Bydgoskie siedziby Melpomeny i Talii. [w.] Kalendarz Bydgoski 1986
• Licznerski Alfons. Ostatni akt burzenia klasztoru karmelitów. [w.] Kalendarz Bydgoski 1973
• Łbik Lech. Staropolskie dzieje bydgoskiej fary (XIV-XVIII wiek). [w.] Kronika Bydgoska XXIV (2002). Bydgoszcz 2003
• Malewski Zygmunt. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej w Bydgoszczy. [w.] Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R.1937 z.3-4
• Pastuszewski Stefan. Pieta bydgosko-oborska. [w.] Kalendarz Bydgoski 1997

Linki zewnętrzne

• Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Oborach