II Rzeczpospolita

Skocz do: nawigacji, szukaj
Hymn: Mazurek Dąbrowskiego Konstytucja mała (1919-1921)
marcowa (1921-1935)
kwietniowa (1935-1945) Język urzędowy polski, niemiecki[2] Język używany polski, niemiecki, jidysz, litewski, rosyjski, białoruski, ukraiński Stolica Warszawa[3]. Ustrój polityczny demokratyczny
(1919-1926)
autorytarny
(1926-1945) Typ państwa republika parlamentarna (1919-1926)
republika semiprezydencka (1926-1935), republika prezydencka (1935-1939), republika prezydencka w stanie wojny (1939-1945) Ostatnia głowa państwa prezydent (ostatni)
Władysław Raczkiewicz Ostatni szef rządu Prezes Rady Ministrów (ostatni) Tomasz Arciszewski Powierzchnia
 • całkowita b/d. na świecie
389 720¹ km² Liczba ludności (1938)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narodowości i grupy
etniczne
34 849 000 (szacunek 1939 r., wg spisu 1931 r. 31 918 000)
89,7 osób/km²
Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Białorusini, Niemcy, Litwini Jednostka monetarna marka polska (1918-1924)- na terenie całego kraju od kwietnia 1920
złoty polski (1924-1939) odzyskanie niepodległości


• ogłoszenie
• uznanie

od Niemiec i Austro-Węgier

16 listopada 1918
21 lutego 1919 Inkorporacja (1922): Litwa Środkowa Inkorporacja (1922): Województwo śląskie Inkorporacja (1938): tzw. Zaolzie Wycofanie uznania międzynarodowego dla władz RP (utrata podmiotowości prawnej)
Wielka Brytania, USA, ZSRR, po nich pozostałe państwa konstytuującej się ONZ
6 lipca 1945 Religia dominująca rzymskokatolicka, greckokatolicka, prawosławie, judaizm Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato Terytoria zależne Wolne Miasto Gdańsk Terytoria autonomiczne województwo śląskie
Obwieszczenie o utworzeniu Urzędu Skarbu Narodowego, Kalisz 1918
Belweder w Warszawie, siedziba Naczelnika Państwa, a później Prezydenta RP
Słup graniczny z 1920 w Gorganach na granicy z Czechosłowacją

II Rzeczpospolita – określenie państwa polskiego istniejącego w latach 1918-1945, odrodzonego 11 listopada 1918 po 123 latach zaborów.

Nazwa podkreśla ciągłość z I Rzecząpospolitą (1569–1795), zlikwidowaną traktatami rozbiorowymi zawartymi pomiędzy Austrią, Prusami i Rosją w drugiej połowie XVIII wieku (1773–1795). Urzędowym językiem II Rzeczypospolitej był polski, a walutą początkowo marka polska a od 1924 złoty polski. Od 1939 roku, po agresji III Rzeszy i ZSRR, państwo znalazło się w stanie okupacji wojennej, posiadało jednak organy władzy państwowej, struktury działające w podziemiu oraz jednostki wojskowe.

Daty graniczne

Za symboliczny początek II Rzeczypospolitej przyjmuje się 11 listopada 1918 roku, kiedy to Józef Piłsudski objął władzę wojskową z rąk Rady Regencyjnej w Warszawie. Trzy dni później (14 listopada) przejął również władzę cywilną, a zarówno Rada Regencyjna, jak i Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej rozwiązały się, przekazując władzę Piłsudskiemu, wkrótce Tymczasowemu Naczelnikowi Państwa.

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów (we wrześniu 1939) legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie, a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Wycofanie uznania dyplomatycznego dla Rządu RP na uchodźstwie przez Wielką Brytanię i USA 6 lipca 1945 roku (i w konsekwencji pozostałe kraje świata zrzeszone w konstytuującej się wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych) uważać należy za faktyczny koniec prawnomiędzynarodowy II Rzeczypospolitej.

Ostatecznym aktem jej formalnego istnienia było przekazanie 22 grudnia 1990 roku insygniów prezydenckich II Rzeczypospolitej i oryginału konstytucji kwietniowej przez Ryszarda Kaczorowskiego – ostatniego Prezydenta II Rzeczypospolitej na uchodźstwie – pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach Prezydentowi RP[4] – Lechowi Wałęsie.

Uznanie międzynarodowe

Józef Piłsudski niezwłocznie po objęciu władzy cywilnej, tj. 16 listopada 1918 r.,[5] wystosował depeszę do społeczności międzynarodowej, informując ją o powstaniu niepodległego państwa polskiego.[6] Pierwszym państwem, które uznało niepodległość II Rzeczypospolitej były Niemcy, jednak już 15 grudnia 1918 roku Polska zerwała z tym państwem stosunki dyplomatyczne[7]. Szersze uznanie niepodległości Polski na arenie międzynarodowej związane było z postawą Francji i Wielkiej Brytanii. Wkrótce po rozejmie w Trewirze i zawieszeniu broni na froncie polsko-ukraińskim, Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych (21 lutego 1919 r.),[8] Francja (24 lutego), a następnie Wielka Brytania (25 lutego) uznały rząd Polski.[9] 27 marca tego samego roku niepodległość Polski uznała Stolica Apostolska.[10]

Terytorium i granice

Powierzchnia kraju

  • 388 634 km² (1 stycznia 1938)
  • 389 720 km² (po zajęciu Zaolzia w październiku 1938)

Długość granic

Całkowita długość granic Polski – 5529 km

Granice z sąsiednimi państwami wg długości

Ustalenie granic

 Osobny artykuł: Kształtowanie się granic II Rzeczypospolitej.

Granice II Rzeczypospolitej zostały ustalone traktatowo poprzez: Traktat wersalski, Traktat ryski, Traktat w Saint Germain, Traktat w Trianon i rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów (w odniesieniu do granicy Polski z Czechosłowacją na Śląsku Cieszyńskim i granicy z Litwą). W 1921 w następstwie traktatu wersalskiego, wyników plebiscytu i trzech powstań śląskich do Polski przyłączono wschodnią część Górnego Śląska. Śląsk Opolski pozostał częścią niemieckiej Republiki Weimarskiej.

Sąsiedzi

Terytoria zależne i autonomiczne

Punkty krańcowe granic

Losy granic II Rzeczypospolitej

Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR.[11] Formalną podstawą były pseudoplebiscyty w postaci wyborów w 1939, a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR.

Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera – (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy (zobacz: Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę), tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.

Wszystkie powyższe akty prawne, rozporządzające jednostronnie suwerennym i określonym traktatami międzynarodowymi terytorium II Rzeczypospolitej były sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907). Były one w konsekwencji nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Wywodziły się z doktryny przyjętej traktatem o granicach i przyjaźni z 28.09.1939 r. wyłącznie przez III Rzeszę i ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego z dniem 28 września 1939, po kapitulacji Warszawy jako stolicy Polski.

W wyniku postanowień konferencji w Teheranie, konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej po zakończeniu II wojny światowej, Rzeczpospolita Polska (od 1952 pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa), objęła centralną i zachodnią część terytorium II Rzeczypospolitej, a także przyznane przez mocarstwa Ziemie Odzyskane i stała się prawnomiędzynarodowym sukcesorem II Rzeczypospolitej. Natomiast ziemie na wschód od Bugu, Kresy Wschodnie, czyli województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie, a także część województwa białostockiego i lwowskiego, zostały wcielone do ZSRR.

Ustrój polityczny

System władzy w II Rzeczypospolitej Polskiej (1918-1939) określony został do 1926 jako republika demokratyczna z wielopartyjnym systemem parlamentarno-gabinetowym. Po zamachu stanu (przewrót majowy 1926) ustrój państwa uległ modyfikacji w trybie zmiany konstytucji (nowela sierpniowa) i faktycznego sposobu wykonywania władzy, w konsekwencji został przekształcony w system prezydencko-autokratyczny (od obozu politycznego sprawującego władzę zwany sanacją).

Kalendarium wydarzeń politycznych

 Osobny artykuł: Historia Polski (1918-1939).
 Osobny artykuł: Sytuacja kobiet w II Rzeczypospolitej.
 Osobny artykuł: Kształtowanie się granic II Rzeczypospolitej.

Władze

Naczelnik Państwa

Prezydenci

Po przewrocie majowym w 1926 faktycznie najwyższą władzę w państwie posiadał Marszałek Polski Józef Piłsudski, który piastował urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.

Premierzy

W latach 1918-1939 Prezydium Rady Ministrów mieściło się w obecnym Pałacu Prezydenckim
W 1928 roku oddano do użytku nową salę posiedzeń sejmu. Senat przejął na własność wcześniejszą siedzibę, którą przebudowano tak, by lepiej spełniała swą funkcję

Rząd RP na uchodźstwie

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

 Osobne artykuły: Kampania wrześniowa, Agresja ZSRR na Polskę 1939, Rząd RP na uchodźstwie i Polskie Państwo Podziemne.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny II RP.
Podział administracyjny II RP (1930)
Podział administracyjny II RP w chwili wybuchu wojny z Niemcami


Demografia

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Spis powszechny 1921-zeszyty Statystyka Polski
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Spis powszechny 1931-zeszyty Statystyka Polski
Zasięg języka polskiego 1918 (Eugeniusz Romer:Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski, Lwów 1921, wyd.2 – tablica 11)
Ludność Polski wg kryterium języka ojczystego 1931. Oficjalna mapa Głównego Urzędu Statystycznego 1931.
Polacy w województwach kresowych w 1931 roku wg spisu powszechnego (%) w powiatach.
Mapa języków II RP, 1931[12]
Polska, gęstość zaludnienia, 1930

Narodowości

Polska w okresie międzywojennym była krajem wielonarodowościowym, w którym Polacy stanowili od 64% do 69,2% populacji. Na większości obszaru wiejskiego Kresów Wschodnich Polacy stanowili mniejszość (na rzecz Ukraińców lub Białorusinów), natomiast większość w miastach[13]. Polacy przeważali m.in. na Wileńszczyźnie i w ówczesnym województwie lwowskim. Na zachodzie przeważali w niektórych okolicach Niemcy. W wielu miejscowościach dominowała ludność żydowska. Dochodziło do konfliktów miedzy władzami a przedstawicielami mniejszości. Niejednokrotnie też przedstawiciele mniejszości narodowych stawali się obiektem ataków zmasowanej propagandy środowisk nacjonalistycznych[14].

Narodowości według spisu z 1931 r. (samookreślenie według używanego języka)[15]

  1. Polacy – 68,9%.
  2. Ukraińcy – 10,1%.
  3. Żydzi – 8,6%.
  4. Rusini – 3,8%.
  5. Białorusini – 3,1%.
  6. Niemcy – 2,3%.
  7. „tutejsi” – 1,8%.
  8. Rosjanie – 0,4%.
  9. inni – 1%.

Religie

Podział administracyjny:

Rozmieszczenie ludności wyznania rzymskokatolickiego na terenie II Rzeczypospolitej Polskiej wg spisu powszechnego z 1931

Ludność największych miast w 1939 r.

 Osobny artykuł: Miasta II Rzeczypospolitej.
Warszawa, plac Teatralny
Lwów, Kopiec Unii Lubelskiej
Kraków, Kazimierz
Katowice
Lublin

W Polsce istniały wówczas: 2 miasta o ludności powyżej 500 tys., 12 miast o ludności 100–500 tys., 11 miast o ludności 50–100 tys., 46 miast o ludności 20–50 tys. i 83 miasta o ludności 10–20 tys.

* po przyłączeniu Hajduków Wielkich 1.05.1939 r.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Zgodnie z Monitorem Polskim do 15 listopada 1918 formalnie wciąż Królestwo Polskie, od 15 listopada 1918 (M.P. z 1918 r. Nr 204.) do 13 marca 1919 (M.P. z 1919 r. Nr 59.) Republika Polska, ponadto także od 8 listopada 1918 do 16 sierpnia 1919 (Dz. U. z 1919 r. Nr 66, poz. 400 – Ustawa z dnia 31 lipca 1919 r. w sprawie wydawania Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.) Dziennik Praw używał nazwy Państwo Polskie.
  2. ↑ W województwie śląskim.
  3. ↑ Od 17 września 1939 r. władze RP opuściły kraj i znajdowały się na uchodźstwie – do 30 września legalne władze Polski przebywały na terytorium Rumunii, od 30 września do grudnia 1939 siedzibą polskich władz na uchodźstwie był Paryż, następnie do czerwca 1940 r. Angers (Francja), a później Londyn.
  4. ↑ Określanej jako III Rzeczpospolita.
  5. ↑ Monitor Polski Nr 206 z 18 listopada 1918 r.
  6. ↑ Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 333, 338. ISBN 83-86079-02-9. 
  7. ↑ Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 342. ISBN 83-86079-02-9. 
  8. ↑ Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992, s. 37. ISBN 83-06-02162-2. 
  9. ↑ Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 350. ISBN 83-86079-02-9. 
  10. ↑ Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 352. ISBN 83-86079-02-9. 
  11. ↑ Traktat o granicach i przyjaźni zawarty 28.09.1939 w Moskwie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR stwierdzał w art. III: Niezbędna reorganizacja administracji publicznej będzie przeprowadzona na terenach na zachód od linii określonej w artykule I przez Rząd Rzeszy Niemieckiej, na terenach na wschód od tej linii przez Rząd ZSRR.
  12. ↑ Mapa opracowana na podstawie: 1. Eugeniusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1928 2. Atlas historyczny Polski, PPWK Warszawa-Wrocław 1998, s. 46.
  13. ↑ Polacy stanowili większość w dużych miastach, w mniejszych miastach dominowała ludność polska lub żydowska.
  14. ↑ N. Wójtowicz, Masoni w wielonarodowościowej II Rzeczypospolitej (Warszawa 2011) ISBN 978-83-925702-4-0.
  15. ↑ Por. Henryk Zieliński, „Historia Polski 1914-1939”, Ossolineum, Wrocław 1985, ISBN 83-04-00712-6, s. 124-126; tabela tam cytowana m.in. za: „Mały rocznik statystyczny” 1939.

Linki zewnętrzne