III wojna północna

Skocz do: nawigacji, szukaj
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Pierwsza faza III wojny północnej
Druga faza III wojny północnej
Bitwa pod Narwą w 1700
Car Piotr I pod Połtawą
Bitwa morska koło Ozylii

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Królestwem Danii i Norwegii, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita Obojga Narodów formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.

Liga Północna

W 1699 r. Dania, Saksonia i Rosja zawarły sojusz, którego celem było odzyskanie utraconych terytoriów. 5 października 1699 r. August II Mocny jako elektor Saksonii zawarł sojusz zaczepno-odporny z Danią, a 21 listopada 1699 r. sojusz tego samego typu z Rosją w Preobrażeńsku. Podobny sojusz zawarła Rosja z Danią. Powstała w ten sposób Liga Północna[1]. 2 lutego 1700 r. August II podpisał tajny traktat z Brandenburgią, już w czasie działań wojennych 6 kwietnia 1700 r. doszło do zawarcia przymierza duńsko-brandenburskiego[2].

Pierwsze lata walk

Konflikt rozpoczął się uderzeniem państw sprzymierzonych w roku następnym na Estonię i Inflanty. Władca państwa Trzech Koron, Karol XII, z pomocą floty angielskiej i holenderskiej przeprowadził desant na Zelandii, w ciągu dwóch lat pokonał Danię i wyłączył ją z działań wojennych, pobił Rosjan w bitwie pod Narwą w 1700 r., sforsował Dźwinę, zajął Inflanty i Kurlandię oraz wkroczył do Polski, która formalnie zachowała neutralność. W 1702 r., Karol XII maszerował ze swą armią przez ziemie Rzeczypospolitej, dotarł do Warszawy nie napotykając oporu. Po zajęciu miasta Szwedzi ruszyli na południe, pokonując armię polsko-saską w bitwie pod Kliszowem. Szwedzi zajęli Kraków oraz Saksonię. Chociaż uzyskali poparcie polskiej szlachty, która zawiązała konfederację warszawską nie udało im się zająć całego kraju. W tym samym roku zwolennicy króla Augusta II Mocnego zawiązali w Sandomierzu antyszwedzką konfederację sandomierską, która miała służyć walce z kandydatem Karola XII do tronu polskiego, Stanisławem Leszczyńskim. Przesilenie nastąpiło dwa lata później – członkowie konfederacji sandomierskiej podpisali w Narwie układ z władcą Rosji, carem Piotrem I, wypowiadając formalnie wojnę Szwecji. W odpowiedzi, zwolennicy Leszczyńskiego zdetronizowali Augusta II i wprowadzili na tron swojego kandydata. W 1705 r. podpisał on w Warszawie traktat z Karolem XII, który całkowicie podporządkowywał Polskę Szwecji. Kolejnym obiektem ataków stała się Saksonia, która musiała w 1706 r. podpisać upokarzający pokój w Altranstädt. Ponadto, po klęsce sił Augusta II w bitwie pod Wschową zrzekł się on praw do korony polskiej.

Przesilenie

Władca Rosji wykorzystał przerwę w działaniach wojennych wynikającą z zaangażowania się króla Szwecji w wewnętrzne sprawy Polski i zreorganizował swoją armię, m.in. zwiększył rolę artylerii. Dzięki sprawnej kampanii wojennej w 1704 r. Rosjanie odzyskali twierdze Dorpat, Narwa oraz Nöteborg (dzisiejszy Szlisselburg), a także wkroczyli na obszar Rzeczypospolitej. Rok wcześniej przystąpili do budowy w okolicach ujścia Newy stolicy – Sankt Petersburga. Nowa ofensywa szwedzka ruszyła cztery lata później. Tym razem celem była Rosja. Karol XII zawiązał sojusz z przywódcą Kozaków, hetmanem Mazepą. Plan zakładał wspólny atak na Moskwę oraz utworzenie zjednoczonej Ukrainy. W czasie jego realizacji napotykano na niesamowite przeszkody, takie jak nagły atak mroźnej zimy, epidemia cholery, czy ciągłe ataki rosyjskich chłopów i mieszczan.

Pogrom połtawski

Dopiero wiosną 1708 r. 40-tysięczna armia szwedzka ruszyła z baz w Rzeczypospolitej na wschód, by rozprawić się z drugim bałtyckim rywalem. Już na samym początku kampanii Szwedzi doznali zawodu, nie otrzymując przyobiecanej pomocy ze strony Inflant i ukraińskiego hetmana Mazepy, z którym wcześniej się sprzymierzyli. 8 lipca 1709 w wielkiej bitwie pod Połtawą, z wojskami rosyjskimi, ponieśli sromotną klęskę. Sam król Karol XII wprawdzie ocalał, dzięki ucieczce z placu boju i schronieniu się w tureckim Benderze, lecz jego niezwyciężona dotąd armia, jaką poprowadził ze sobą, przestała praktycznie istnieć. Powrócił do kraju dopiero w 1713 r., już po utracie większości terenów nadbałtyckich, by zginąć w 1718 r. w starciu z Duńczykami.

Pokój w Nystad

III wojna północna ostatecznie zakończyła się w 1721 r. pokojem w Nystad w Finlandii. Saksonia pozostała formalnie w stanie wojny ze Szwecją do 1728, a Rzeczpospolita Obojga Narodów do 1732[3].

W skrócie

  • 1700-1721 – wielka wojna północna; utworzyła się Liga Północna (przeciwko Szwecji wystąpili: Rosja – Piotr I Wielki, Dania – Fryderyk IV, Saksonia – August II Mocny, Brandenburgia – Fryderyk I.
  • 1700 – Szwecja została zaatakowana przez Danię, jednak pokonała ją; Karol XII pokonał Rosję nad Narwą, pobił również Sasów.
  • 1701 – Karol XII zaatakował Polskę.
  • 1702 – rozbicie wojska sasko-polskiego pod Kliszowem przez Szwedów;
  • 1704 – Rzeczpospolita zawarła sojusz z Rosją i formalnie wypowiedziała wojnę Szwecji.
  • 1705 – tron polski objął Stanisław Leszczyński (kierowana przez Karola XII wolna elekcja).
  • 1706 – bezpośredni atak Szwedów na Saksonię, August II zmuszony do kapitulacji oraz (przez układ w Altranstadt) do zrzeczenia się korony polskiej.
  • 1708/9 – Piotr I zreorganizował armię; kolejne starcie rosyjsko-szwedzkie, bitwa pod Połtawą, zwycięstwo po stronie Piotra I, Karol XII uciekł do Turcji.
  • 1710/11 – krótka wojna turecko-rosyjska, zakończona rozejmem.
  • 1721 – pokój w Nystad. Podpisany traktat uczynił Rosję hegemonem w Europie Środkowo-Wschodniej oraz przyznał jej Ingrię, Karelię i Estonię.

Chronologiczna lista bitew

Przypisy

  1. ↑ Historia dyplomacji polskiej, Warszawa 1982 t. II, s. 352-353
  2. ↑ Emanuel Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1994, s. 238
  3. ↑ Jacek Staszewski, Jak Polskę przemienić w kraj kwitnący..., Olsztyn 1997, s. 102.

Zobacz też

Linki zewnętrzne