Chełmno

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: wsie o tej samej nazwie.
Państwo  Polska Województwo kujawsko-pomorskie Powiat chełmiński Gmina gmina miejska Prawa miejskie 1233 (odnowione 1251) Burmistrz Mariusz Arkadiusz Kędzierski Powierzchnia 13,86 km² Wysokość 75 m n.p.m. Ludność (2009)
• liczba
• gęstość
20 209▼
1 458,1 os./km² Strefa numeracyjna
(+48) 56 Kod pocztowy 86-200 Tablice rejestracyjne CCH
Położenie na mapie Polski

Chełmno
53°21′57″N 18°25′22″E / 53.36583, 18.42278Na mapach: 53°21′57″N 18°25′22″E / 53.36583, 18.42278 TERC
(TERYT) 6040604011 Hasło promocyjne: Miasto zabytków i zakochanych
Urząd miejski
ul. Dworcowa 1
86-200 Chełmno Multimedia w Wikimedia Commons Strona internetowa

Chełmno (łac. Culmen, niem.: Culm, Kulm) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. Miasto leży 40 km na północ od Torunia i 30 km na zachód od Grudziądza. W pobliżu most przez Wisłę na trasie drogi krajowej nr 91. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla – głównie wielkopłytowe – na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu ziemia chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie – tzw. prawo chełmińskie, w 1233).

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2009[1] miasto liczyło 20 209 mieszkańców.

Położenie

Według danych z 2002[2] Chełmno ma obszar 13,86 km², w tym: użytki rolne: 47%, użytki leśne 4%

Miasto stanowi 0,63% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Chełmno, Kijewo Królewskie, Stolno, Świecie

Komunikacja

 Osobny artykuł: Chełmno (stacja kolejowa).
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Demografia

Dane z 30 czerwca 2004:


Historia

Nazwa miasta

Nazwy miejsc wyróżniających się z otaczającego krajobrazu posiadają od niepamiętnych czasów swoje nazwy. Nadwiślańskie wzgórze koło dzisiejszego miasta Chełmno miało taką starożytną nazwę Kulm pochodzenia skandynawskiego. Polska nazwa miasta wywodzi od słowa chełm, również oznaczającego "wzgórze"[3].

 Osobne artykuły: historia Chełmna i prawo chełmińskie.
Brama Grudziądzka – wejście do starego miasta od strony wschodniej

Chełmno już od wczesnego średniowiecza było grodem leżącym na liczącej co najmniej 2500 lat drodze, łączącej grody kultury łużyckiej (patrz również: Stara droga w Chełmży). Grodzisko kultury łużyckiej, znane jako Góra Świętego Wawrzyńca, zasiedlone potem przez Słowian, oraz cmentarzyska odkryte w pobliskim Kałdusie potwierdzają jego strategiczne położenie. Budowy katedry w tym miejscu, potwierdzona odkryciem pozostałości bazyliki romańskiej z XI w., mówi o nadzwyczajnej wadze grodu także w okresie wczesnopiastowskim. W XI wieku Piastowie założyli tu obronny gród wyznaczający prawdopodobnie północny punkt ówczesnej granicy ich państwa[4]. Miasto, przeniesione później na miejsce dzisiejszej wsi Starogród, w XI-XII w. pełniło funkcję grodu kasztelańskiego. W 1228 Zakon krzyżacki wybrał Chełmno na stolicę ziemi chełmińskiej, w latach 1230-1250 było ono głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii), a 1236-1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 grudnia 1233 łącznie z Toruniem otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło także przyjętą przez Niemców nazwę Kulm (łac. Culm).

W połowie XIII wieku przeniesione na obecne miejsce. Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy II pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska, szkoła średnia, która współpracowała z Akademią Krakowską. W XVIII w. Chełmno podupadło, w 1772 znalazło się w zaborze pruskim. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zachodnich.

Centrum Chełmna. Widok na północną pierzeję rynku, wieżę ciśnień i dolinę Wisły
Kościół św. Jakuba i św. Mikołaja
Mury i baszta Prochowa

Zabytki[5]

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj pięć (spośród siedmiu niegdyś istniejących) gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic z XVIII-XIX wieku.

Układ urbanistyczny pochodzi prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji, po 1251.

  • Dawna fara, parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280-1320.
  • Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567-72 i 1584-96, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce.
  • Pofranciszkański kościół św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do 1. ćwierci XIV w.
  • Podominikański kościół św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
  • Zespół klasztorny ss. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od 3. ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina, prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru znajduje się również dawna brama Merseburska.
  • Kościół pw. Świętego Ducha, zbudowany w latach 1280-1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny.
  • Kaplica św. Marcina.
  • Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce).
  • Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce).
  • Barokowy budynek Akademii Chełmińskiej, przebudowany w XIX w.
  • Dawna poczta z 4.ćwierci XVII w., przebudowana w połowie XIX w. i w 1911
  • Klasycystyczna rogatka z ok. 1810
  • Arsenał z 1811, przebudowany w 1885
  • Kamienica Cywińskich, gotycka, z drugiej połowy XIII wieku, przebudowana w 1570 i ponownie w stylu klasycystycznym, z wmurowanymi w fasadzie fragmentami rzeźbiarskimi dwóch portali renesansowych.
  • Dawne koszary korpusu kadetów z 1776 (ul. 22 Stycznia 16) i szkoła kadetów.
  • Kamienica późnobarokowa z drugiej połowy XVIII w. przy ul. Grudziądzkiej 36.
  • Spichrze, m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX w. przy ul. Podmurnej 7.
  • Pozostałości twierdzy Chełmno na przedpolach miasta.

Zabytki Chełmna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Panorama starego miasta

Religia

Kościół pw. Świętego Ducha

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące Kościoły:

Osoby urodzone w Chełmnie

Pomnik Ludwika Rydygiera, chirurga, który w 1880 r. przeprowadził w Chełmnie pierwszą w Polsce operację częściowego wycięcia żołądka.
Zespół klasztorny Sióstr Miłosierdzia

Miasta partnerskie

Zobacz też

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Chełmno

Przypisy

  1. ↑ Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010. ISSN 1734-6118.  (pol.)
  2. ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. ↑ Halina Turska: "Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego", w: M. Biskup (red.) Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968 [1]
  4. ↑ Dulnicz Marek, Mazowsze w wieku [w:]"Ziemie Polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy", Kraków 2000, s.200-213
  5. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych. nid.pl.
  6. ↑ Układy partnerskie Chełmna

Bibliografia

  • Biskup Marian, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968 [2]
  • Mansfeld Bogusław, Zespół zabytkowy Chełmna, Warszawa 1983 [3]
  • Kwiatkowska Eugenia, Chełmno współczesne na tle jego przeszłości, Toruń 1984 [4]
  • Kałdowski Jerzy, Ratusz w Chełmnie, Toruń 1984 [5]
  • Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Chełmno, Wrocław 1991 [6]

Linki zewnętrzne